De moord op Karel de Goede

Karel de Goede brengt wet, orde en rechtvaardigheid in onze streek. Hij komt op voor de behoeftigen en dat is niet naar de zin van rijke notabelen die in het St.-Maartensklooster van Ieper de moord op de graaf beramen. De aanslag van 1127 betekent het begin van een lange strijd voor zijn opvolging.

Deze kroniek is hier beschikbaar in geïllustreerde vorm.

 

Anno 1101 heeft Joannes den 19den bisschop van Terouaenen alle de priesters om hunne simonie uyt de stad Iper gebannen, stellende in hunne plaetse op het verzoek der gemeente een heylig man van leven die alhier een klooster dede bouwen neffens de kerke van St. Maerten, daer naer nemende eenige medegezellen die onder den regel van den heyligen Augustinus leefden.

Soo leerden sij het volk de Christelijke leeringe. Hij wiert daer naer geapprobeert van den paus als artsbisschop van Rheims want alle kerken van Iper dependeerden eertijds onder den bisschop van Terrouaenen en van Rheims. De abdije van St. Maerten stond eertijds recht over het kasteel van Iper, gelegen op die plaetse alwaer die riviere het Ipertse haer in twee verspreyt zoo dat dit kasteel met de zelve waeteren omcyngelt was waer door deze plaetse tot nog toe behouden heeft sijnen eygen heer en previlegien en wort genoemt de heerlighede van Heerijk, gelegen recht voor de kerke van St. Marten.

Deze kerke heeft zulke previlegien dat niemand onder haer district andere kerken mag bouwen zonder het consent van den 1sten oversten den welken was Gerardus prelaet en den 2den was Jan Snick. Deze moniken hadden vrijdom van arsisen om jaerlijkx in te doen en te verkoopen 35 vaten wijn gerekent 4 carteelen voor een vat en 96 stoopen voor een carteel, komt al te saemen 13440 stopen dat sij vrij waeren van arsisen of regten.

Anno 1109 alzoo de priesters zedert het verbod van hun houwelijk meerderen deel concubinen bezaeten, zoo heeft paus Passchalis den 2den van dien naem de constitutie van sijne voorsaeten geconfirmeert en gedecreteert volgens ’t concilie van Troyes het welke binnen Iper den 8 maerte gepubliciert was als volgt: ‘Si qud sint presbiter diacum aut subdiacum qui crimen fornicationes jacent etcetera’, ’t is te zeggen in het Vlamsch: ‘Zoo daer eenig priester, diaken of subdiaken vervalt in oneerbaerheyd, dezen wordt geinterdiseert van wegen den almogenden God en de Heylige Kerke en mag geene officien meer bedienen en sijne benedictien zal veranderen in maldicitien tot dat hij bekeert en hem gebetert heeft’.

Anno 1111 quaem den graef Boudewijn den Jongen met bijnaam graef van Apken, zoon van Robrecht de Vriese, hy hadde voor huysvrouwe de dogter van den graef Alexius van Bretagne, zeer naer maegschap maer om deze reden dede den paus Pascalis den 2den hun scheyden terwijlen dat Robrecht de Vriese vader van Boudewijn Apken in het Heylig Land was.

Zoo waeren alle de officieren van gansch Vlaenderen te weten bailleus, schotten etcetera met hunlieden onderofficieren en gemeenten zeer lastig en onbermhertig bezonders tegen de kooplieden. Ja, het quaem zoo verre dat de knegten en andere onderofficieren straetroovers en moordenaers wierden en dat de neeringe op geheel niet en ging want de kooplieden hadden eenen schroom van naer Vlaenderen te komen.

Den graef Apken hier van verwittigt zijnde, gebood terstond een deel schoone boomen te vellen waer van hij overal dede galgen maeken en gebood voorder zoo daer iemand is die hem wiste te beklaegen van eenige officiers ofte hunne knegten dat men hem zoude te kennen geven. Men zoude hemlieden goed regt doen en het afgenomen goed zoude te men hun doen restitueeren.

Daeren boven reysde Boudewijn Apken door alle de steden en dorpen van geheel sijn gebied, syg overal aen ’t hoofd stellende van het magistraet of stadsbezorgers waer hij kennisse wilde hebben van hunnen handel en van alle zaeken de welke aldaer geschiet waeren om gevonnist te worden en wanneer hij bevond dat’ er eenige regters ’t zij door onwetendheyd, ’t zij door onagtzaemheyd, ’t zij door uytkoop of andere ongeoorlofde toelaetinge, het regt of het vonnis niet stiptelijk agteren volgden, deze wierden op het alderstrengste en alderschrykelijkste gestraft.

Terwijl hij in dit sorgvuldig en noodig onderzoek besig was binnen Gend gaende naer den goddelijken vesperdienst, was hij ontmoet van eene vrouwe de welke al weenende zeyde dat’ er eene van haere kalvers uyt het veld gestolen was en naer de stad gebragt. Den graef zeyde dat hij sorge zoude hebben voor haer gestolen beeste wederom te doen geven soo naest de vesperdiensten zoude gedaen zijn. Maer de ongeduldige vrouwe antwoorde dat sij vreesde dat haer verzoek zoude vergeten zijn aengezien dat hij eenen zoo grooten en zorgvuldigen vaeder meer kinders en ondersaeten hadde als haer, waer op Boudewijn sijnen mantel te pande stelde in de handen van de bedrukte matrone.

Den dienst geeyndigt zijnde, wierden hem gewigtige stukken voorgesteld maer hij bevestigde met eed dat hij niets en zoude ondernemen voor aleer dat hij het gestolen kalf aen deze vrouwe hadde wedergegen en den dief naer regt gestraft. Weenige daegen daer naer quaemen de klagten aen den graef zoo ontaellijke veele dat het een wonder en jammer was om te hooren.

Onder andere zijn d’ er 3 oosterlijke kooplieden gekomen van Brugge naer Thorout markt en worden aengegrepen van d’heer Caloo en nog 9 andere edelien met hunnen knegten bij d’herberghe genaemt De Leepe en naer deze kooplieden jammerlijk vermoort hebbende, hebben sij hun eenen gordel met geld en eenen leeren sak met kostelijke gesteente afgenomen en al wat sij bij hun hadden en quaemen met hunnen buyt naar Thorout alwaer sij den zelven verborgden.

Den graef Apken den welken logierde tot Wijnendalen op zijn kasteel dit vernemende, is aenstonds met sijn volk gereden naer Thorout, heeft de herberghe doen bezetten en deze gestolen zaeken gevonden hebbende, heeft d’heer Caloo met sijne consoorten gevangen en naer sijn kasteel geleyd in eene groote saele alwaer in ’t midden eene groote tafel stond.

D’heer Caloo beveelde de sijne daer op te staen en men gaef elk eene koorde in de hand dat sij zouden over de balke werpen en vastmaeken met strop aen hunnen hals en dit al wel vastgemaekt zijnde, den graef met sijnen voet eene schraege om verre werpende dede de tafel ter aarde vallen en bleven alzoo hangen aen de balke in presentie van veele andere kooplieden en geboot dat alle kooplieden geheel Vlaenderen doorreysen zoude en op ’t minste van hunne klagten dat men goede justitie zal doen met restitutie met het afgenomen goed het welke ook geschied is met het goed dat den graef afgenomen hadde van d’heer Caloo aen de vrienden uytgedeelt van de 3 vermoorde kooplieden.

Den graef op eenen tijd te Bruggen zijnde, daer is voorgevallen door de klagten van eene weduwe de welke haer landsheer schuldig was van pagte 16 reolen geen geld hebbende om te betaelen, hadde twee koeyen ten dien eynde verkogt maer deze twee koeyen waeren verkogt aen eenen jongen heer van Oostcamp den welke de vrouwe geen geld en wilde geven en bij manquement van betaelinge hebben sij al haer goed verkogt. Den graef hier over zeer verbolgen begaf syg te Bruggen voor het huys van eenen verver de bezig was met verven en bleef daer staen.

Hij sond terstond om dezen jongen heer naer Oostcamp dat hij hem zoude komen spreken den welken terstond naer Brugge is gereden bij den graef die nog stont voor het ververshuys. Den graef beveelde dat men den jongen heer zoude nemen en werpen in den ververs siene heeten ketel. Hij hoorde overal de zelve klagten en dede goede justitie, suyverende Vlaenderen van alle dieven en moordenaers. Den graef Boudewijn wort bijgenaemt Apken om dat hij om sijne kostbaere strengigheyd tegen de onrechtveerdigheyd in het openbaer altijd verscheen met eenen korten bijl ofte appe. Volgens de maniere der koningen van dien tijd heeft een hulpzaemer bestier gehad.

Anno 1116 den 16 van wijnmaend quaem hij in de stad van Iper met de staeten des lands alwaer hij des anderdags bijeen vergaedert wezende den graef hun aenspraek met deze volgende woorden: ‘Mijne vrienden en goede onderdaenen, ul is bekent de gratie die God mij gedaen heeft van mij te stellen graef en heer van zoo een rijk en vrugtbaer land die ik bezitte en met reden wensche ik ul alle d’ eeuwige gratie en deugden, verpligt zijnde ul te vermaenen van de occasien van mijne authoriteyt wel te gebruyken om onsen staed en gemeenten te verzoeten en in vriendschap te regieren.’ Dit gezeyd hebbende is de vergaderinge door zijnen wille gescheyden, een ider naer het sijne trekkende en den graef bleef binnen Iper op het kasteel van het Zaelhof tot den 29 van de zelve maend binnen welken tijd hij aldaer instelde veele schoone ordonnantien.

Anno 1118 in dien tijd verzogte den koning van Vrankerijk aen den graef dat hij wilde oorlog voeren tegen den koning van Engeland het welke den graef dede en hielt Hendryk koning van Engeland besloten in de stad Ravane dat hij nauwelijkx brood te eten hadde. In het beleg geviel dat den graef gequest wiert van de Engelsche bij Aeken.

De wonde was in sijn hoofd en naer 9 maenden ziekte dede den graef hem voeren naer Vlaenderen zoo dat hij passeerde door Iper op den 16 september met intentie van te trekken naer Wijnendaele en tot Rousselaere komende wiert hij geslegen van apoplexie en bequaem zijnde om de waepens te voeren of om agter het land te rijden om idereen regt te plegen gelijk hij gewoon was in dezen staed zijnde, quaem den goeden graaf Carel zoon van St. Canutus koning van Denemarq om den graef Apken te zien over wiens komste hij zeer verblijd was mits hij sijne naeste erfgenaem was. Zoo gaef hij aen Carel sijne neve het graefschap van Vlaenderen.

Anno 1119 den 18 januarius stierf den graef Apken en den 20 februarius passeerde het dood lichaem van Boudewijn Apken door de stad Iper vergeselschapt van Agnes dogter van Alain graef van Bretagne sijne weduwe en andere edellien die te saemen trokken naer St. Omars om te begraeve in de kerke van St. Bertin. Den 12den augustus quaem Carel den Goeden als den 14den graeve van Vlaenderen. Daer trouwde hij met Margeriete dogter van Rainold graef van Clermont.

Anno 1120 op den 18 april quaem Carel andermael in de stad Iper daer hij de wet vernieuwde en stelde als volgt Diederijk van Dixmude, Servaes van Waesten, Lambrecht Ruygevoed etcetera. Hij heeft hunlieden belast van deze naervolgende ordonnantien te onderhouden. Dat geen mensch bij nagte en mag iemand aenpakken of in ’t huys breeken van eenen anderen op peine van het leven te verliezen en dat niemand en vermag vier te steken in het huys, stallinge of solders van een ander nog te dreygen op peine als vooren.

Dat niemand in sijn huys en mag aenveerden eenige dieven of verbergen eenige vagabonten op peine van te moeten betaelen de schaede die sij aen een ander hebben aengedaen. Dat niemand wat van qualiteyt of conditie sij zijn, zal vermogen te nemen, weg te voeren, draegen of leyden eenige kinderen zonder consent van d’ ouders of voogden op de voorgezeyde peine.

Anno 1121 op den 18 van wedemaend wierden door ’t gebod van den graef Charles alle de Joden en woekeraers uyt de stad gebannen die al te lang te vooren hadden gewoont mits tribuyt te betaelen.

Anno 1122 op den 27 maerte wiert andermael gepubliciert door bevel van Paus Calixtus den 2den dat alle priesters, diaken en subdiaken geene concubinen vermogten te hebben of te onderhouden op peine van excommunicatie. Den 30 mey was door ’t bevel van den graef verboden dat niemand buyten de stad vermogte te draegen bogen en pijlen vermits dat door de zelve veele moorderie geschiede op peine van de galge.

Nota: door het lesen van oude titels en registers zoo bevind men dat de toenaemen en geslagten hunnen oorsprong hebben genomen uyt verscheyde oorzaeke. Want ontrent in d’ eerste eeuwen zoo wasser zeer weinig die een toenaeme hadden maer wierden genaemt naer hunne eygen naeme als Jan, Jacop, Pieter etcetera waer uyt blijkt dat alle toenaemen hunnen oorsprong hebben uyt eenige merkelijke oorzaeke ten eynde dat men se zouden konnen onderscheyden d’ een van de andere.

De welke toenaemen hebben onderhouden geweest op verscheyde manieren te weten, eenige draegen de toenaemen uyt de steden, plaetsen die sij besaeten of bewoonden ofte geboren waeren. Andere hebben se van hunnen heerligheden, uyt de familien ofte officien die sij bedienden, andere uyt eenige gebreken, of volmaektheden in de nature, uyt eenige remarquables daeden en ten lesten uyt vondelingen, zoo blijkt uyt experentie van een ider die se voeren door verscheyde persoonen van afkomste zoo dat men de wapenen maer en heeft begonnen te voeren ontrent 1100 a 1200 jaer.

Anno 1124 quaem den graef Carel den Goeden met eene groote bende ridders in de stad Iper om te ondersoeken en te oordelen over de daeden van den proost van St. Donaes van Brugge en sijne aenhangers tegen het gonne gedaen was op hunne vijanden, van waer hij twee dagen daer naer vertrok naer de stad van St. Pol die hij innaem met de jongheyd die quaem toegeloopen van Vlaenderen om hunnen dienst aen te bieden, rasseerende en afwerpende, naem Wauter sij graefschap van Hesdin af en ten lesten dwong vrouw Clementia met hem in een vrede verdrag te treden mits ’t sijnen voordeel af te stappen de steden van Dixmude, Arien en St. Venant die sij in haer gewelt hield.

Andesints hij was een vreedzaemig en sagtmoedigen vorst, ja ook zoo oodmoedig dat hij syg aen de kerkoverste onderwierp en zelfs hunne bestraffinge verduldiglijk verdroeg zoo daet ied in sijne regierung onberispelijk was, beloofde het zelve te beteren en voortaen te verhoeden, hun verzoekende dat sij door hunne gebeden hem de noodige hulpe en bijstand Gods daer toe verwerven wilden. Hij liet sijnen iver tot den vrede en der gemeene ruste blijken, verbiedende het vegten en twisten daer toe de inwoonders van de Vlaemsche zeekusten zeer genegen waeren die hun verbod het gebruyk van pijlen en bogen.

Anno 1125 was eenen zeer kouden winter dat zelfs de menschen en de beesten stierven van de koude en alle de vrugten bevrosen waeren zoo dat het naervolgende jaer eenen grooten nood daer uyt ontstond dat den graef aen sijne pagters die jaerlijkxs het inkomen inbrogte in ’t onderhout van pagtschuld quid scholt.

Hij verbood ter zelven tijd dat men geen bier mogte brouwen om het gebrek van graen en dede alle honden en katten door geheel Vlaenderen dood slaen. Hij maekte Tagmond castelijn van Bruggen sijnen almoessenier aen den welken hij daegelijkx gedeurende dezen dieren tijd in elke van sijne leenhoven (die hij veel hadde) hondert aerme menschen beval te helpen. Bovendien beval hij nog aen Tagmond elken vrijdaeg tot Brugge aen 13 armen lieden te geven een nieuw kleed en een paer schoenen voor ider en tot Iper deelde hij op eenen dag zelfs uyt 7.800 brooden.

En daer naer ordonneerde hij voorts aen het magistraet dat men daegelijkx aen den armen en behoeftige menschen zoud 600 brooden uytdeelen met eenige kleederen en andere noodzaekelijkheden. Hij liet niemand ongetroost van hem vertrekken. Ja zelfs hij deelde aen den armen dikwils sijne kostelijke kleederen uyt die hij aen had.

Alzoo dezen hongers nood nog toenaem, quaemen veele Oosterlingen met schepen vol graen naer Bruggen tot de welke Lambrecht van der Straete en Bertof sijnen broeder proost van St. Donaes en cancelier van Vlaenderen voor een geringen prijs alle opkogten, zoo ook tot Kokelaer en Lissewege en elders de thienden van de abdien van St. Pieters, St. Bertin en St. Winoc die in hunne scheuren en graensolders waeren, daer naer aen de gemeente zeer dier naer hunne beliefte uyt verkogten de welke hier door zeer verdrukt waeren en eenige daer van honger stierven.

Daer over wierden klagten gedaen aen den goeden graef dog deze opkoopinge van kooren gebeurde tot oste ontrent Iper was bezig zijnde met alle bedenkelijke middels in te spannen tot het vertroosten van den armen en verminderen den hongers nood maer hij en wiste van deze zaek niet ’t ensij hij naer Brugge wederkeerde alwaer het hem gezeyt wiert dan den proost met sijnen broeder zooveel graen opgekogt hadden dat’ er genoegzaem was om de arme menschen voor eenigen tijd te spijzen en niet tegenstaende dat sij niet een muddeken en wilden verkoopen ofte uyt reiken dat den prijs nog veele hooger zoude klimmen.

Welke klagte groote droefheyd baerde en ontroeringe veroorzaekte in het mildaedig gemoed van onsen goedentieren prins den welken niet willende gelooven aen alles het geene hem in d’ oore wiert geblaesen, bezonderlijk als dit streekte tot een anders naerdeel, gaf bevel aen Tagmond sijnen almoessenier van te onderzoeken of deze aengebrogte tijdinge waeragtig was.

Naer dat Tagmond alles hadde onderzogt, heeft hij kennisse van de saeken gegeven aen sijnen meester den welken meer als te vooren ontsteken was door een heylige gramschap, dede terstond deze twee verdrukkers van den armen bij hem komen op dat hij hun zelfs door dreigementen en uytdrukkelijk gebod konnen praemen hunne bijgehopte graenen te verkoopen.

Hier toe spraek hij hun in dezer voegen: ‘Hoe lang zult gijl u nog verheugen in den ondergang van de behoeftige menschen en gij Bertolf, een geestelijk man, eenen vader der armen, het geestelijk hoofd van deze stad, eenen proost van groote inkomsten en erffelijke goedere, waer is uwe vaderlijke sorge, uwe geestelijke gelatenheyd en medelijden met de hongerige menschen die bijnaer dagelijkx van gebrek beswijken.’

‘Hoe hoog zullen de baeren van uwe hartnekkigheyd nog opswellen? Gij bezit geheele solders en schuuren met kooren en mijn onderzaeten beswijken van honger. God heeft vremde graenen naer Vlaenderen beschikt om onse inwoonders te spijzen en gijl hebt het brood der armen ontnomen om uwe rijkdommen te vermeerderen en vervloekelijken geld dryft te verzaeden, ja uyt te blusschen met het bloed, zweet en dood van mijne borgers. Is dit de leeringe der geestelijke?

Is dit de wereld met sijne rijkdommen veragten en verlaeten? Is dit uwe ziele te pande stellen voor uwe schaepen?’ ‘Of wilt gij misschien geheel Vlaenderen stellen in uw bedwang? Wilt gij dat al mijn volk moet buygen voor uwe en uwe vriendens voeten? Waer is uw menschelijke nature? Waer is uw Christelijk gemoed? Waer is uwe reden en verstand? Hoe kan eenen mensch zoo vreed van aerd zijn dat hij zonder gevoelen en medelijden kan aenzien dat sijnen evenmensch van honger kermen en sterven zonder hem te willen helpen?

O ongehoorde vreedheyd, wie hadde ooyt gedagt dat gijl mannen van d’ eerste en aensienelijkste familie van geheel mijne provintie zoo barbaers en versteent zouden konnen wezen tegen uw broeders. Weet dat zulke boosheyd vraek roept in den hemel’. Dit gedaen zijnde heeft den proost bevestigt dat hij geen graen genoeg hadde voor sijne familie voor 6 weken, beval den graef aen Tagmond dat hij de graenen zoude opnemen en sijnen voorraet voor 6 maenden geven zoude en het overig aen de arme lieden voor eenen redelijken prijs verkoopen en aen die de welke geen geld en hadden voor niet uyt te deelen.

Daer wiert veel geld gemaekt en wiert bevonden dat den proost met de sijne meer graen bij te hebben als tot voorraed van twee jaeren voor de gemeente van de stad Brugge, wierd bevolen het ontfangen geld over te brengen aen Bertolf proost van der Straete en sijnen broeder Lambrecht de welke niet en wilden ontfangen. Sij waeren gedwongen naer het kasteel hof te komen alwaer sij van hunnen heer en graef begroet wierden: ‘Hoe lange zult gijl nog verblint zijn?

Wanneer zal den dekmantel van ul onverzaed en openbaer worden? Hoe gierige verkoopers en graen woekeraers gijl zijt, de vreede versteenheyd van ul herten. Gijl maekt ul onweirdig tot eenige ampten ofte bedieningen. Door ul geldzugt worden alle eerlijke en regtveerdige amptenaers bevlekt en onteert zoo dat sij geagt worden als knaegende kankers en bloedzuypers van de gemeenten.

Ul werken toonen dat ul eenige zorge is in het verrijkken van ul geslagte op wat middels het mag wezen.’ Tagmond word wederom bevolen het ontfangen geld aen den proost en de sijne over te leveren het welke sij wederom weygerden te aenveerden. Dan dede den graef het aen den armen uytdeelen waerdoor veroorzaekte die grouwelijke ’t saemensweeringe van die van der Straeten in dien tijd een magtig volk tot Bruggen en waeren nog meer ontsteken om dat den graef op aenklaegte van de apt van St. Bertijn den proost sijn cancelliers ampt verbeurt was.

Korts daer naer is den graef naer Iper vertrokken met alle sijne getrouwe edellien en raedsheeren alwaer het kasteel van Bosschaert van der Straete tot het vier veroordeelt wiert, het welke uyt gevoert zijnde is hij wedergekeert naer Bruggen. Maer de boose familie vreezende dat ider van hun op deze manier zoude gestraft worden, hebben eenige van hunne vrienden uytgezonden om voor Bosschaert vergiffenisse te vragen het welke sij niet en hebben verkregen om hun bijgevoegde trotsheyd en dreygementen. Op de 22 februarius arriveerde in de stad van Iper Bertolf van der Straete met alle sijne aenhangers en gingen logieren in ’t klooster van St. Maertens alwaer sij te saemen hebben besloten en raed genomen hoe sij sig zouden vreken over de ongenade van den genaedigen graef.

Den proost sprak hun toe in dezer voegen: ‘goede en lieve vrienden, gijl weet en hebt gezien de groote schande die den graef Carel onsen prins ons dikwils heeft aengedaen, zoo in ’t bezonder als in ’t gemeen zoo dat hij zonder insigt van onse hoedaenigheyd die zoo hoog geagt is het kooren van onse solders heeft doen afhaelen dat wij zoo eerlijk en regtveerdiglijk betaelt hebben. Over zulkx nog hem nog andere hoedaenig van regeeringe, sij waeren geoorloft, wat sijne hand aen ons goed te stellen tegen onsen dank.

Daer mede niet tevreden zijnde heeft de huysen van mijne neve Bosschaert met ul vermaegschap doen verbranden. Wilt gijl mijnen raed volgen? Wij en zullen de vraeke niet langer uytstellen maer ik zal ul middel geven om onse eere te herhaelen die zoo zeer gevallen is, zoo dat ons de kans kan wederkeeren tot grootere eere en profijt mids dat jegelijk zal onderteeken dat hij tot zulk overeenkomste sijn goed en leven bestellen.’ ‘Mijne vrienden,’ zyde hij, ‘weest gemoed en volgt mijnen raed.’ ‘Mijn heer’, spraek den stoutmoedigsten, ‘wij sweiren op de trouw dat wij u zullen onderdaenig zijn.’

Den proost bedankte hun zeer en spraek voorder: ‘mijne vrienden, mij zoude wel geraedzaem zijn met het beginsel van den vasten ons tot Brugge te vinden, daer mijnen neef Bosschaert die meest gehindert is hem sig zal wapenen met getrouwe vrienden, bespiedende den tijd dat den graef gewoon is ter kerke te gaen en smorgens bevind hem met luttel gezelschap. Zoo mag men met hem doen gelijk hij gewoon is te handelen met sijne doodsvijand en naderhand trekkende ten huyse van den graef, mag men sig over Tagmond en sijne haenhangers vreken en ombrengen.

Ondertusschen zullen wij alle op onse hoede blijven en den Burg innemen en als dit zal geschied zijn, zult gij mijne vrienden u konnen rijk maeken met de schatten en juweelen des graefs die gij ’t sijnen huyse zult vinden. Hier toe zoude gij moeten gewilliger zijn omdat gij weet dat den graef eenen vremdelyng is die hier te lande nog vader, nog zuster, nog broeder, nog eenig magschap en heeft die sijne dood ons zoude vreken of ons in verdriet brengen.’ Onder deze booswigten en was’ er niemand die geraekt wierd of te beweegt door de goetheden en het heylig leven van den graef.

Ider scheen te sweeren in sijne dood en vreugd te nemen in dezen vervloekelijken raed den welken van een ider niet alleen en wiert goedgekeurt maer ook met den hand onderteekent en met eed bevestigt dat sij niet en zouden agterlaeten van alles in het werk te leggen het geene tot het uytvoeren van Berthofs voornemen zoude dienen. Daer naer is hij met de sijne vertrokken naer Bruggen. Dit alles is besloten geweest in het kloster van Sint Maertens tot Iper.

Hij vervolgde met bitterheyd Tagmond den almoessenier met sijne hoven en huysen om te werpen en te verbranden. Tagmond willende met sijn volk dit beletten geschieden dikwils onder hun doodslaegen maer de graef met groote moeyte middelde de twisten. Daer naer is hij vertrokken naer Vrankerijk om hulpe van den koning Louis sijn regtsweer tegen den graef van Auvergne en Wilhelm van Quieme hunnen aenhangers die op de priesters en de geestelijkheyd verbittert zijnde den bisschop van Clermont uyt sijn bisdom hadden verjaegt.

In het afwezen van den graef begonden tegen Tagmond uyt te vallen, verbrandende sijn dorp en kasteel van Oostcamp, wegdrijvende al het vee, sloegen dood wie syg daer tege, stelde, bragten hunnen buyt naer huys. Ja, binnen Brugge vermoorden sij in sijn huys Tagmonds oom en sijne bevrugte dogter.

Anno 1127 den 27 februarius, den graef wedergekeert zijnde beriep den adeldom tot Iper tegen om te stutten de moedwilligheyd van die van der Straeten nogtans om te toonen dat hij sig zelven over de aengedaene smaed niet vreken of regten en zoude, heeft in alles den raed van sijne edellien gevraegt onder de welke geene en ontbraken die jammerlijk klaegden over de strooperie en leed die sij van die van der Straeten geleden hadden, naemend Tagmond over de moort van sijnen oom en dogter. Eyndelinge naer opgenomen stemmen was het besluyt van deeze vergaederinge dat den graef in persoon selfs zoude gaen ter plaetse daer deze verdervingen waeren en dus zekerder van de waerheyd van de saek syg onderrigten om de straf naer het misdaet te konnen bemaetigen en alhoewel hij niet onkundig en was van de listen die men hem leyde daer Buchard zelfs beschuldigt is van gezeyt te hebben: ‘Indien men den graef om hals bragte, wie zoude sijne dood vreken?’

Men zeyde hem dat het moeyelijk was altijd op sijne hoede te zijn, antwoorde den graef: ‘Mijn betrouwen is op God of moeten wij voor de waerheyd staerven.’ ’t Sanderdag trok hij om te besichtigen de verdervinge en de strooperien de welke die van der Straeten gedaen hadden waer over door medelijden van de verongelukte persoonen als door eenen iver van regtveerdigheyd ontsteken zijnde, dede hij het kasteel van Burchard neffens dat van Tagmond waer uyt al dit quaed was voortgekomen in brand te steken en plat ter aerde leggen, is den zelven dag wederom naer Brugge wederom gekeert.

Daer en tusschen den proost heeft den heer van Steenvoorde en andere gunstelinge des graefs uytgemaekt om voor sijnen neef vergiffenisse te vraegen. Den graef antwoorde manhaftelijk: ‘Wat wil gij mij verwijten dat ik mijne gramschap te veel hebbe toegegeven en Buchard zoude verongelijkt hebben daer ik hem het leven hebbe gelaeten. De regtveerdigheyd vereyscht dat hij de aerme lieden de grootste goederen wedergeven en daer over aen het lijf gestraft word. Dit doende voor mij zal hij vergiffenisse verkrijgen die hij verzoekt.’

Den proost als van gramschap raezende als hij dit vernam, vertrok syg met sijne vrienden. Den eed gedaen hebbende van alles te swijgen, besloten met den eersten den graef om hals te brengen. Maer den graef daer van verwittigd zijnde en liet daerom niet volgens sijne gewoonte des anderdaegs op te staen, vijf arme lieden met sijne eygen handen te kleeden, gink naer St. Donaes kerke, trekkende omhoog Onse Lieve Vrouwe autaer boven den choor, aldaer gebiegt hebbende, zyg op der aerde nederwierp, volgens sijn gebruyk met luyder stemme gelesen heeft de 50sten psalm van David.

Terwijl dat de kanunikke en sijnen hofcappelaen bezig waeren met de kerkelijke getijden en tertien te singen, quaem Buchard met nog ses andere van des proosts aenhangers heymelijk van agter staen, hem soetelijk aenraekende opdat hij zoude willen naer hem ommesien om hem beter te konnen treffen. Der halven sijn hoofd opheffende naer Buchard, heeft hij hem met sijn sweerd sijnen regteren arm afgehouwen zoo hij nog uytstak om aen een arm vrouwken eene almoesse uyt te reyken. Sijne medepligters hier op komende toegeloopen, kloofden hem voorts het hoofd dat de hesene op den vloer sprongen.

Dit arm vrouwken weg lopende naer den Burg toe, riep altijd: ‘men vermoort den graef.’ Burchard met sijne broeders en aenhang, om den toeloop der gemeente te stillen, sloegen de heeren van het magistraet dood de welke quaemen naer het stadhuys om te vergaederen op den Burg en alle wat hun tegenquaem loopende van daer naer den gravens kasteel plunderende ende roovende alle de goederen en juweelen, smeten dood eenige Denen en Duytsche ’t sijnen huyse genoten en bragten hunen roof in de proosdie.

Tagmond den almoessenier en andere hovelinge gevlugt zijnde daer ontrent, wierden met veele wonden doorstoken. Van daer zijn gelopen naer sijn landshuys, vindende sijne twee soonen Wauter wederstand biedend en Gilbert tragtende met den castelijn van Cortrijk ’t ontvlugten, hebben die zeer vreedelijk om hals gebragt en zoo wederkeerende verstonden sij dat Tagmond sijne biegte gesproken hadde en de H.H. sacramenten ontfangen nog niet dood en was, zijn wederom naer de kerke gekomen, hebben hem met de voeten van boven afgestept, hebben sijn hoofd langs de trappen vermorselt en het lichaem alzoo buyten de kerke geworpen, zogten daer naer wederom den hofmeester Wauter den welken verborgen zijnde, was ontdekt van een kleen kind, vlugtende agter den autaer van den heyligen Donatianus onder de gordijnen waer sij hem uyttrokken buyten de kerke en hem weigerden sijne biegte te laeten spreken, hebben hem vermoort.

Den graef aldus vreedelijk omgebragt zijnde, hebben de priesters het lichaem in het midden des choors gebracht alwaer de gemeente toegeloopen quaem. Het bloed met doeken opnemende, het haeyr sijns hoofds, baert en sijnen hoet wiert ook weerdiglijk weggenomen tot H.H. overblijfselen door de welke veele wondere teeken geschiet zijn.

Daer wierd eenen zekeren jongeling van 21 jaeren kreupel den welken 8 jaeren lang om sijne aermoede onderhouden was in het klooster van St. Catharina, gebragt door Renier den Tollenaere bij het lichaem het welke aenraekende strakx is genesen geweest in het aenzien van d’heer Elias deken van Bruggen en Frimoldus proost tot Veuren en andere omstaenders, waer over sij de klokken hebben geluyt.

Niemand en durfde over deze grouwelijke moord eenige teekens van droefheyd betoonen zoo seer vreesden sij der moorders magt de welke ook verboden hadden dat men het lichaem in de kerke niet en zoude begraeven om sijne gedagtenisse te niet te doen het welke Arnulphus abt van St. Pieter tot Gend dit verstaen hebbende, quaem s’ anderdaegs den 3 maerte naer Brugge om het selve naer sijn klooster te vervoeren het welke hem geerne toegestaen zijn, hadden de geestelijke zoo wel als de weireldlijke hun niet daer tegen gestelt.

Hij wiert dan eerlijk begraven in Sinte Cristoffels kerke op de markt tot Bruggen in een ingemetst graf. Op den 4 april arriveerde Wilhelm van Loo bukgraef van Iper wiens grootvaeder was Robrecht de Vriese, verstaen hebbende de moord van den goeden graef Carel sijn cousin tot Brugge, bemagtigde hem van de stad Iper met nog verscheyde andere plaetsen als Arie, St. Venant, Belle, Veurne, Berghen en bijnaer geheel Westvlaenderen, heeft gestelt binnen Iper de volgende nieuwe wethouders Guyo van Belle, Joosram de Kneffelaere, Lodewik Leederzeele etcetera, doende daer naer hem regent naemen van Vlaenderen, hielt alle oproerige in toom en belette alle de landstrooperien.

Daer en tusschen mijn heer Servaes van Praet en de voornaemste borgers van Brugge belegerden den Burg den welken de moorders wel versterkt hadden en voorzien van alle voorraed van levensmiddelen en beset was met ontrent 300 mannen. Isaac den proost neve een rijk en magtig man syg behouden hebbende in een stark huys wat van de stad gelegen ziende dat hij daer niet lange en konde houden, wilde syg begeven op den Burg bij sijne andere vrienden maer de belegeraers beletten het hem. Zoo vlugte hij met alderhaesten uyt het land. Sijnen broeder Diederijk die het met den heer van Praet hiel, trok naer sijn huys toe. Dat innemende en verbrandende, quaem den vlugtigen Isaac bij sijn suster de welke hem naer d’abdije van St. Jean op den berg bij Terrouaenen stierde alwaer men hem een monikx kleed aendeed.

Maer Aernout soon van den bukgraef van Terrouaenen daer van verwittigt zijnde, dede het klooster met sijn volk omringen dat niemant daer uyt vlieden en zoude. Des anderendags trok Aernout Isaac uyt het klooster, rukte sijne monikx kleederen af, dede hem blootshoofd en barrevoets met de handen op den rug gebonden naer Terrouaenen leyden. Hij wierd alhier bewaert tot d’heer Wilhem van Loo tot Terrouaenen quaem, beval dat men hem Isaac leveren zoude den welken hij met een strop aen den hals naer Arien vervoeren dede en den 28 maerte aldaer opgehangen naer dat men hem handen en voeten afgehauwen hadde en met een tauwe aen een peerd steert geslept hadde.

Daer en tusschen quaem d’heer Servaes van Praet met veel volk om het beleg van den Burg, heeft met sijne vrienden in Oost- en Westvlaenderen ook een leger vergadert en verbonden van daer niet te vertrekken tot dat sij de moordenaers gekregen hadden om daer over vraek te nemen.

Eenige daegen daer naer deden sij eenen storm aen den zuyd kant van den Burg waer het schepenhuys is en naemen dat stormender hand in en alle die van binnen waeren vlugten naer den thoren en de gallerien van St. Donaes kerke. Daer waeren twee daer van gevangen de welke naer dat men hun veele smaed en pijnen hadden aengedaen wierden opgehangen in ’t gesigte van die de welke waeren in den thoren en galderien en hunnen lichaemen wierden in eenen poel gesmeten.

Daegs van te vooren den proost en Lambrecht van der Straeten sijnen broeder met hunnen neven hebben eenige van de schildwagten der belegeraers met geld uytgekogt, waeren met koorden afgelaeten op de plaetse Maubert nu Maelenberg genaemt en alzoo uyt het leger gerogt met hulp van het uytgekoogt volk. Maer Lambrecht wierd hier naer in de stad ontdekt, voor d’ heer Servaes van Praet gevangen gebragt die hem bij laste van d’ heer Wilhelm van Ipre regent van Vlaenderen op eenen vleeschbank dede binden en in ’t gesigt van sijne medeplichtige te midden op de burgt handen en voeten afgehouwen, rondom geslipt en daer naer aen de galge gehangen.

Buchard op den thoren en op de gallerien nu siende hoe men met sijnen vader en de sijne handelden was gansch hopenloos en bemant, ook scharsheyt in levens middelen liet hem afdaelen met koorden op de plaetse Maubert met Ingelram en 80 mannen. Hij vlugte in de abdie van den Eechoute, laetende aldaer eene kruyne scheeren en een monikxkleed aendoen. Naer vier daegen gebleven is vertrokken naer Antwerpen maer willende over de Schelde gaen, konde men het boodje niet overkrijgen waer op den schipper zeyde dat’ er iemand in den bood was die misschien een moord bedreven hadde.

Buchard vliede aenstonds daer uyt en liep naar Rijsel toe. Maer ontrent de stad gekomen zijnde wierd door sijnen knegt die hij mede hadde in een arm huysken geleyd alwaer hij hem naer Bernaert sijnen oom in de stad zond om voor hem uyt hongersnood brood te haelen, dagte dat hij hem wel mogte kenbaer maeken, heeft aen den oom gezeyd waer hij was.

Dezen daer van tijdinge laetende aen Hugo sijnen broeder weten en met sijne andere broeders raed slaende, besloten aen den casteleyn van Rijssel en borgers aen te dienen dat sij Buchard gevonden hadden, die terstond hem quaemen vangen en naer stad voeren. Hij bekende het stuk bedreven te hebben en versogte dat men dezen hand zoud afhouwen die de moort bedreven hadde. Maer zoo daer niemand en was zulkx te doen, versogte het sijn zelven te mogen doen.

Ten lesten wierd hij levendig gerabbrakt, bleef daer 3 heuren blijven op het rat liggen, biddende God met groot leetwesen om vergiffenis sijnder zonden. Middelertijd den vlugtigen proost is ’s nachts heymelijk gekomen bij Waesten ten huyse van Alard die sijne nichte Algamtrud getrouwt hadde. Ontrent drie weken aldaer verborgen gehouden, het welke aen Wilhelm van Loo op eenen Belooken Paesschen ten ooren is gekomen, is hij terstond te peerde gezeten om hem te zoeken en in het huys van Alard niet gevonden hebbende, heeft willen het huys in brand steken en de dogter gevangen nemen, dreigde hun zoo sij des anderendag den proost niet en zoude leveren, hij hun aen het lijf zoude straffen.

Maer Alard en de sijne dit bedenkende dat het beter was om zulkx te verhoeden den proost te leveren, deden hem uyt het huys daer hij verborgen was door eene valle uyt brengen en in handen stellen van die hem zogten, wiert den zelven nagt nog naer het kasteel van Waesten geleyd, aldaer tot den dag bewaert. Hij dede eenen priester bij syg roepen aen wie hij sijne biegte sprak en op sijne borst kloppende syg ter aerde wierp, vraegende aen God daer over vergiffenisse. Dag geworden zijnde, zoo heeft men gezeyt dat hij te peerde naer Iper moeste gevoert zijn, heeft hij daer henen bloot voets trekken alhoewel dat het sterk vroos en mede nemende eenen priester, heeft onderwege met hem gezongen den hymnus te deum laudamus en de getijden van Onse Lieve Vrouwe.

Die van Iper hem tegen komende, hebben hem naer de stad geleyt, slaende met stokken en vuysten en werpende naer hem modder en vuyligheyd het welke hij met al met verduldigheyd verdroeg tot de dood toe, altijd eenige psalmen bij syg zeggende. Hij wiert tot Iper op de markt aen de galge gehangen en van het gemeente dood gesmeten.

Guy van Steenvoorde was belast dat hij het geweten hadde van des graefs dood en daer in geconsenteert, wiert met twee peerden aen de beenen geslipt tot Iper toe en op den 4 april nevens de proost opgehangen. Welkkers lichaemen begonden door den stank de locht te bederven, vonden die van Brugge geraedig dat men uyt de stad slepen zoude alwaer sij eene mijlle buyten in een bosch op een zeer hoog rat hebben laeten opregten, daer op deze twee lichaemen in koye buyten genaeyt lange zouden leggen tot exempel.

Jugelram van Eesene vlugtende naer Mentz op den Rhin alwaer hij kreeg eenigen twist met eenen borger en naer dien dood gesteken hebbende wiert gevangen en volgens vonnisse in eenen sak gebonden, in de rivier gesmeten en versmoort. Daer naer is bekent gemaekt aen den heer van Lo als dat’ er nog 10 moniken van St. Maertens binnen Iper mede pligtig waeren in de medesweeringe van den graevens moort de welke hij dede stellen in eene eeuwige gevangenisse te waeter en te brood zonder hope van oyt daer uyt te komen, van de welke 5 in den kerker van den bisschop van Doornijk gesmeten zijn, de andere 5 tot Aerdenburg.

Robrecht van der Straete wiert tot Cassel onthooft. Willem van Wervyk van Cortrijk verjaegt zijnde, wiert in Duytsland gevangen en tot Strasbourg naer veele aengedaene pijnen gedoot en sijne huysvrouwe wiert tot Doornijk levendig in d’ aerde begraeven. Den koning Loduwijk den 6den van Vrankerijk quaem op den 28 april in de stad Iper van waer hij des anderendags vertrok naer Bruggen, versaemeld hebbende een groot heyrkragt om dit te vreeken, ontbiede Wilhelm graef van Normandien om met hem te velde te trekken met voornemen hem graef van Vlaenderen te maeken. Te Brugge komende vond hij daer de edellien van Vlaenderen die nog den Burg belegerden met St. Donaes kerke en de proosterie.

Wilhelm burgraeve van Iper quaem hier bij den koning om hem te verwilkomen, hem betoonende de justitie die hij over de gekregen moordenaers gedaen had. Hier bij quaem ook Jan van Haverskerke eenen vroomen ridder en gouverneur van Iper om die tot overgeven te komen dwingen. Den koning beval dat’ er 3 à 4 van die de welke op de kerke laegen onder vrijgeleyd zouden afkomen de welke daer afgekomen zijnde, belast wierden hun volk aen te zeggen dat sij souden tot hem komen om genade te bidden of anders dat hij hun in de kerke al zoude verbranden.

De welke afkomende den koning te voet vielen die hun de handen op den rug dede binden, 4 à 5 leydende op ’t hoogste van den thoren van St. Donaes kerke en van de Waeter halle, dede hun vaer daer afwerpen op de straeten dat sij armen en beenen braken, tot den nomber van 28 waer onder was Wulfrod den broeder des prosts, wiens lichaemen met waegens wierden buyten gevoert en tusschen St. Baefs en St. Andries aen de boomen opgehangen.

Men ziet nog hedendaegs op de voye van de Waterhalle aen de hoeken van de zelve in de Philips Stokstraete boven den vergulden leeuw naer de zijde van de Groote Markt in de bogen, eenige hoofden uytsteken tot memorie dat sij daer uyt geworpen waeren. Alle hunne huysen wierden ter aerden afgeworpen en men verbod dat niemand meer en mogte opbouwen en alle hunne goederen roerende en onroerende wierden verbeurt.

Hier op wiert de kerke van St. Donaes door Simon den Bisschop van Doornijk en Absalon abt van St. Amand op den 3den sondag naer Paesschen herwijd, op welken dag men nog jaerlijkx de kerkwijdinge viert, wort het lichaem daer naer getoont het welke eenen aramatiken heur gaef en de wonden waeren nog soo versch en zoo bloedig al of het maer in de aerde geleyt en waere. Den koning dede dat met groote pragt agter den hoogen altaer in den choor van St. Donaes kerke begraeven.

Alle jaere op den 2den maerte viert men de gedagtenisse van dezen goeden graef Carel in de voorzeyde kerke alwaer men als dan sijne heylige gebeente toont in de groote kapelle, met een kort verhael van de moort aen sijnen persoon bedreven, mits gaeders sijnde afbeeldinge en sijne langde eenen man geweest van over de 9 voeten lang.

Voorts de 3 eerste vrijdagen van maerte ’t savonds ter lof tijde word op den burg voor de kerkedeure door de beampten van den leenhove van Brugge met 7 koye hoorne getrompt en de vervloekt de gedagtenisse van dezen moort en van hun geslagte met deze woorden: ‘Wilhelm van Normandie, soone van den graef van Normandie, was den swager van den grooten Loduwijk, koning van Vrankerijk, die hem ten onregt graef van Vlaenderen gemaekt hadde.’ Dezen Wilhelm van Normandie was een man van boosen aerd, tyrannig in sijne regeeringe, levende zeer vleesschlijk, de gemeente met dobbel last beswaeren. Hij wiste zeer wel de prijsen van de officien daegelijkx te verkoopen zoo dat dese dingen hem tot eenen grooten haet brogte aen die van Vlaenderen.

Onder anderen quaem naer Vlaenderen den soon van de suster van den goeden graef Carel met naem Aernout van Denemarke den welken meende het graefschap te komen besitten als erfgenaem van sijn ooms wege en wiert van die van St. Omars eerlijk ontfangen en onthaelt waer over den graef van Normandien zeer misnoegt was zoo dat hij die stad quaem belegeren dat sij genoodzaekt waeren eenen bestand voor eenige daegen te verzoeken het welke hun vergont wiert. Terwijlen sij hun beraeden op wat maniere sij den jongen Aernout wederom naer sijn land zouden krijgen zonder hinder daer en tusschen zoo quaem’ er in Vlaenderen eene groote verwoestinge door Wilhelm van Loo die met veele Engelsche tot Damme geland was, bedrijvende veel moedwilligheden door moorden en branden, versloeg veele van des graevens volk dat allemael Fransch waeren. Den graef van Normanie dit aen den koning van Vrankerijk verwittigd hebbende, zond naer Vlaenderen 10.000 soldaeten om de moedwillige te stutten.

Anno 1128 op den 25 mey dogte Loduwijk koning van Vrankerijk dat het tijd was van sijne legers in staet te stellen om deze wedespannige met de waepens tot gehoorzaemheyd te brengen. Hij quaem eerst om de stad van St. Omaers te belegeren alwaer Aernout des graefs Carel neef syg ophielt en de zelve overovert hebbende heeft hem gedwongen bij eed het graefschap af te sweiren met bespreek dat hij zoude gehad hebben eene somme geld om syg naer sijn vaderland te begeven, welken gelukkigen uytval den jongen graef aenmoedigde om met gelijk de stad Ipre te besetten de welke van Guillaume van Loo met dobbel wallen versterkt zijnde van hem bewoont wierd en langs waer sijne soldaeten groote rampen invoerde in het gewest van Zuytvlanderen.

Dog zoo lange deze ’t saemen gesworen princen hunne magt vereinigden, dede de belegeraers kleynen voortgang maer korts daer naer quaem den koning van Vrankerijk met den graefe Guillaume van Normandien als graef van Vlaenderen en een groot heir volk die hun voor de stad Iper hielt. Wilhelm van Loo ziende de groote magt sijnd’ er vijanden is hij met alle sijne magt tegen getrokken alwaer buyten de stad een zeer hart gevegt geschiede.

Gedeurende dies zoo was den heer Guyde van Robais met eenige andere inwoonders doende ten eynde de wagte bij de Meesen poorte bewilligde den koning en de sijne in de stad te laeten. Dat geschiede ter oorsaeke dat den meerderen deel der rijkste inwoonders eene groote genegenheyd hadden voor den koning, stellende daedelijk een vaendel op St. Pieters kloosters.

Den koning hier van gewaerschouwt zijnde en kennende dit teeken dat den zelven Rabais hem hadde te kennen gegeven, is met de sijne in de stad gevallen. Guillaume van Loo en de sijne dit verraet hoorende hebben de vlugt genomen maer zekeren ridder genaemt Daniel van Dendermonde hun met een groot deel ruyterie vervolgende, heeft Guillaume en sijnde ridders agterhaelt en in het leger gevangen gebragt.

Dan wiert de stad van den koninks volk verbrand en geplundert om dat de gemeente den zelven van Loo voor hunnen oversten hebben gekoosen. Daer naer trok den konink naer Meesen, toelaetende alle de gevangen onder het bestier van den graef. De borgers moesten al hun wapengetuyg op de markt overgeven en de wederspannige wierden eenige gedoot.

Den zelven van Loo wiert in de boeyen medegeleyt naes Meesen en van daer naer Rijssel gezonden alwaer hij scherpelijk wiert bewaert en schandelijk in den kerker gestelt. De steden Arie, Cassel, Bergen en andere plaetsen van het Westvlanderen de welke genegen hadden geweest voor Wilhelm van Loo, hebben syg terstond hun ongedwongen overgegeven.

Daer naer wiert Guilliaem van Loo uyt de gevangenisse gehaelt en naer dat hij met eed afgesworen had al sijn regt of deel van de Vlaemsche heerschappie met belofte van noyt eenige mogelijkheden ofte wederspannigheden te zullen bieden tegen den nieuwen graef, daer naer is hij in sijn vrijheyd gestelt geweest.

Het meeste deel van de gemelde aenzoekers ofte mede erfgenaem van het graefschap aldus in gehoorzaemheyd gebrogt zijnde, heeft den koning naer Brugge gezonden Joannes van Haverkerke om uyt sijnen en uyt den naem van den graef Wilhelm van Normandie de overige ende mede pligtige in de moord van den graef Carel te straffen naer sijn goeddunken en zekerlijk men konde tot dit uytwerksel geenen beteren en bequaemer stellen aengezien dezen Joannes eenen deugdelijken en regtsiniggen edelman was en proost van Iper, regtsweir van den graef Carel.

Voorders hadden de Iperlingen verscheyde reysen hulpe verzogt van Philip van Elzatien den welken geene soldaeten en wilde toezenden ten sij Wilhelm van Loo met alle sijne aenhangers uyt de stad gedreven hadden. Maer Wilhelm van loo nu ontlast zijnde van de vreeze van Wilhelm van Normandie heeft te heftiger sijne vijanden opgezogt en aengerand, verwoestende te vier en te sweirde alle die syg niet en wilden ten onder geven ofte hunne wederspannigheyd afkoopen met geld en gewilligen dienst.

Den jongen Aernout den Denemarke siende alle deze groote verwoestingen in Vlaenderen dede hij door dien van St. Omars versoeken aen den graef Wilhem van Normandien dat hij hem willende vrij geleyd geven. Hij zoude wederom naer sijn land trekken en afstand doen van al sijn regt die hij is hebbende op het graefschap van Vlaenderen. Den graef Wilhem hier mede vergenoegt zijnde gaef aen Aernout veele eerlijke gyften en dede hem met veel volk naer Norwegen in sijn land geleyden.

Den 28 oust is Wilhelm van Normandien naer Iper getrokken terwijl de Bruggelingen vermengelt met soldaeten het kasteel en huys van Ruddervoorde beroofden en verbranden zoo dat Lambrecht van Wingene met den heer van Thielt en andere de welke met Wilhelm van Normandie te saemen gespannen hadden, gevlugt zijn naer Wijnendaele.

De borgers van Iper de welke in dezen togt vijanden hadden geweest van Thiery van Elzatien, versterkten hun tegen den graef bij Vormezeele alwaer zeer sterk gevogten is geweest. Immers de Bruggelinge scheenen in d’ uyterste vreese te schudden, bijnaer geenen troost meer vindende als in den goddelijken bijstand den welken sij hebben gewaer geweest en erkent door de onverwagte dood van den graef Wilhelm als door de veroveringe van alle de vijanden de welke schielijk volgde niet tegenstaende dat die van Oostkerke hun gelasterd hadde als verraeders en overleeveraers van den nieuwen graef Thiery.

Anno 1129 stelde Wilhem van Normandien als graef van Vlaenderen zeer grote lasten en tribuiten op de ingesetene van de stad Iper en andere plaetsen. Hij verkogte alle officien, de meest biedende de naeste, ook de schependommen die hij vernieuwde en stelde Lodewijk van Belle, Limbert van Stapelen, Hans de Smet, Raes de Vijck, Wilhelm Robert, etcetera etcetera.

Anno 1130 den 14 maerte zoo hebben die van de wet op het verzoek van de gemeente Lodewijk van Belle en Hans de Smet neffens de andere gedommineerde steden van Vlaenderen gezonden naer Diederijk van Elzatien als naesten erfgenaem van den vermoorden graef Charles den Goeden, hem te kennen gevende de swaere regieringe van Wilhelm van Normandien, verzoekende hem voor hunen graef.

Anno 1131 Wilhelm van Loo die naer sijne verlossing was getrokken bij sijnen cousin Henricus den 1sten konink van Engeland, hoorende dat die van Iper en andere steden hun wederstonden tegen de regiering van Wilhelm van Normandie, is hij met eene groote magt van Engeland op Vlaenderen gekomen op hope van de selve steden andermael tot sijne gehoorzaemheyd te brengen. Maer Wilhelm van Normandie gink met eene groote magt tegen alwaer Wilhem van Loo bij Damme gedwongen wierd te rugge te keeren.

Op den laesten van september quaem Pailip alias Diederijk van Elzatien in de stad van Iper hem presenteerende volgens hun verzoek voor hunnen graef. Maer die van de stad uyt vreese van den konink van Vrankerijk die met eene groote magt naer Vlaenderen kwam om dat Vlaenderen den graef van Normandie niet en wilden kennen, durfden hem nog niet aennemen.

Maer daer naer die van Gend, Brugge en Iper met die van het omliggende land niet meer konnende verdraegen de moedwilligheyd van hunnen graef en van de Fransche soldaeten die niet en anders en wisten als jonge dogters en vrouwen te schenden en als hunnen mans daer en tegen stelden wierden doodgeslaegen, sonden heymelijk gequalificeeerde persoonen aen Pailips of Diederik van Elzatien dat hij zoude willen met 4 à 5.000 mannen naer Vlaenderen komen.

Sij zouden hem voor kunnen geregten heer erkennen vermids hij wettigen erfgenaem was van het graefschap en sij zouden met sijne hulpe den graef van Normandie verjaegen wiens regieringe de Vlaemingen niet langer en konden verdraegen. Den graef van Elzatien deze ambassade ontfangen hebbende, heeft niet nagelaeten het zelve te aenveerden en is zeer haest naer Vlaenderen gekomen met veel van sijne edellieden en 5.000 soldaeten, sijne heerschappie beveelende aen eenige van sijne voornaemste hovelingen die hij oordeelde daer toe meest bequaem te sijn.

Dit gedaen zijnde is gearriveert te Gend, Brugge en Iper van welke steden hij eerlijk ontfangen was. Den graef Wilhem de komste verstaen hebbende van den graef van Elzatien is van Rijssel naar Cortrijk gekomen de welke de poorten van de stad toegesloten hebben en wilden hem niet in laeten.

Van Cortrijk trok hij naer Gend alwaer men hem geene eere van opperhoofd en bewees, over welke oneerbiedigheyd zeer gestoort was, ordonneerde de heeren van het magistraet dat sij zouden bij hem komen. Deze heeren gaeven hier op tot antwoorde zoo den graef hun wat te seggen hadde, hij zoude naer het stadhuys komen naer schepekamer alwaer sij hem zouden hooren spreken.

Den graef Wilhelm op het stadhuys in de schepekamer gekomen zijnde, dede sijn beklag over de kleene eerbiedinge aen sijnen persoon gedaen te zijn waer op de heeren van het magistraet antwoorden dat hij zulkx niet weerdig was om sijn slegt regieren en ook Pailips of Diederik in Vlaenderen gekomen was als regten erfgenaem van het graefschap den welken veele kloeke wapenshandelingen in Syrien, Egypten en Barbarien bedreven hadde. Den graef Wilhelm deze antwoord hoorende en ook de komste des graefs van Elsatien en dat hij tot Rexpoel lag, trok met 10.000 Waelen naer hem toe en versloeg sijn leger dat Diederik van Elsatien moeste vlugten en te beter die van Gend bij hem te ontbieden.

Den graef Wilhelm dit verstaen hebbende quaem met 6.000 Franschen naer Haelst welke stad hij dede bestormen om dat sij hem niet en wilden inlaeten. Den graef Wilhelm staende voor de stad beveelde dat men hem als graef zoude ontfangen maer eenen borger met naem Nicolaes Boulut spannende sijne kruysboge, schoot met eenen fijnigen pijl naer den graef, heeft hem getroffen in sijne schouders waer van hij den 7sten dag van Quetsure stierf en wiert gevoert naer St. Omars en aldaer begraven.

Vervolg met onsen 16den graef van Vlaenderen Diederik van Elzatien die ons veele stoffe zal geven door alle sijne treffelijke daeden die hij zoo hier als in het Heylig land zoo loffelijk tegen de Sarazijnen betoont heeft en de heylige stad van Jerusalem ontset en hoe hij bekomen heeft dat heylig weirdig bloed van Onse Heer Jesus Christ ’t gonnen hier binnen Bruggen is gebragt geweest, verheven met vele merweerdige en curieuse dingen. Dezen voornoomden Diederijk wierd in geheel Vlaenderen zeer blijdelijk ontfangen, afstellende alle de pointingen en settingen die Wilhelm sijnen voorsaet nieuwelijkx geordonneert hadde, beginnende Vlaenderen peysibelijk en sorgvuldig te regeeren.

Anno 1132 op den 13 april wiert Diederijk van Elzatien in de stad Iper met groote eere en blijdschap ontfangen als graef van Vlaenderen alwaer hij de wet vernieuwde en stelde deze nieuwe wethouders voor eerst Philip van Dixmude, Rogier van Suytpeene, Boudewijn van Stavel, Hendryk van Biest etcetera. Binnen dezen tijd quaem de tijdinge hoe dat de Jerusalem beleegert was van de Sarazinnen en dat den koning Fulko met veel ende andere heeren daer in besloten waeren.

Den graef vernemende dat den koning van Vrankerijk sijnen neef gereetschap maekte om daer naer toe te trekken tot ontsetten van de stad Jerusalem, is gegaen bij den koning en dede hem manschap van het graefschap van Vlaenderen en kreeg hier door sijne vrindschap, presenteerende te saemen daer naer toe te trekken voor Jerusalem met eene menigte Vlamsche en Fransche krijgsknegten, deden daer veele manhaftige daeden tegen de Sarazijnen boven alle andere Christenen die daer waeren, vegtende als leeuwen en versloegen meer als 12.000 Sarazijnen en Agalijnen met verlies van luttel Christene.

Daer wierden 3 koningen en de stad Jerusalem ontset en Fulko konink van Jerusalemn verlost door de groote kloekmoedigheyd van onsen graef Diederijk van Elzatien. Naer welke victorie gaef Fulko aen hem sijne dogter in houwelijk. Als het houwelijk geschied was, den graef met sijne huysvrouwe Sibylla hebben afscheyd genomen van den koning Fulko hunnen vader en zijn naer Vlaenderen gekeert en hebben gewonnen in houwelijk 4 soonen en twee dogters hebbende alhier ontrent de 30 jaeren vredelijk geregiert, heeft Sibylla verstaen de dood van haeren vader Fulko, heeft overzulkx haeren man gebeden om dat sij mogte wederkeeren naer Jerusalem om haere broeders te gaen bezoeken die daer regeerden.

Anno 1133 op den 13 august smorgens ontrent ten 8 heuren verscheen over de stad Iper eenze zoo groote duysternisse in de sonne dat de menschen hun moeste behelpen door het ligt der sterren tot den middag.

Anno 1135 in februarius geschiede een zoo groot tempeest van wind en regen dat in de stad Iper, verscheyde torrens en huysen en op ’t land molens wierden verslegen en beschaedigt, waer dat’ er veele menschen worden gedood.

Anno 1136 heeft den graef belast Iper te doen versterken en vergrooten daer bij voegende een groot deel over de reviere westwaerts.

Anno 1137 den 18 maerte was door des gravens bevel binnen Iper eenen landdag ingestelt alwaer wiert vernieuwt den inlandschen vrede op conditie de overtreeders van dien zouden geexcommuniceert en gestraft worden met het uytterste regt, die gequest zou met voldoeninge in gelde, de duellisten met verlies van alle hunne goederen, de jonge gebeurschappen dieven hoorende of ziende te vervolgen of overleveren op boete van 60 schelling.

Anno 1138 den 22 september quaem den heyligen Bernardus binnen Iper, gink logieren in het klooster van St. Martinus alwaer hij des anderen daegs predicte in de selve kerke, de gemeente leerende en vermaenende tot eendragtigheyd. Hij beweegde de geestelijkheyd van alle saterdage den lofsang Salva Regina te singen.

Anno 1139 hebben die van Iper versogt van Aloysius bisschop van Atrecht om het ligaem van den heyligen Rytrudes ontrent de stad Iper te mogen hebben die van te vooren te Marchiennes was, heeft hij het gezonden tot Reringen of Reningelst drie heuren van Iper alwaer in het begin eenen grooten toeloop was.

Anno 1140 was Philip den soon van Robert de Vriese als 8sten burggraef van Iper gestelt den welken jong gestroven zijnde quaem naer Guillaume naer Iper als den negensten burggraef in sijne plaetse. Anno 1141 was het eenen zeer straffen winter waer door in de stad Iper veele menschen stierven van de koude, waer naer volgde eene groote sterfte.

Anno 1145 wierd door het bevel van de graevinne Sibylla dogter van den konink Fulko en huysvrouwe van den graef Diederijk den welken in dienen tijd in het Heylig land was, Iper versterkt uyt vreeze van Boudewijn den 4den graef van Henegauw die met eene groot magt in haer land gevallen was.

Anno 1147 op den 10 september wiert gepubliceert en met groote blijdschap geviert den vrede tusschen de voorseyde graeven van Vlaenderen en van Henegauw die ontrent 20 jaeren met groote bloedstortinge gedeurt hadde. Welken vrede gesloten wiert door het houwelijk van den zelven graef van Hennegauw met Maguerita dogter van den graef van Vlaenderen en weduwe van Roeland van Vermandois, eene zeer uytnemende schoone vrouwspersoon.

Anno 1151 den 16 august gelijkerwijs den graaf Diederijk voor sijn vertrek naer het Heylig Land afstand gedaen hadde van al sijne landen aen sijnen zoon Philip, zoo quaem hij andermael binnen Iper alwaer hij deze nieuwe wethouders stelde Robert van Elverdinge, Wilhelm Braem, Jacob de Waele, etcetera.

Anno 1157 den 25 februarius quaem den graef Diederijk vergezelschapt met sijne huysvrouwe Sibylla en haeren soon Philip die hij dede erkennen als hunnen graef van Vlaenderen. Dan vertrok hij met sijne huysvrouwe voor de tweede mael naer het Heylig Land alwaer hij onder andere wiert gevolgt van eene groote menigte jongmans onder de welke 364 inwoonders van Iper waeren, die hebben hem aldaer eenen zeer goeden dienst gedaen.

Anno 1160 wierden die van Iper verklaert van vrij te wezen van tol binnen Bruggen. Den 27 januarius ’t savonds ten 8 heuren saeg men boven de stad in de locht verschinnen die maennen daer van de middelste hadde een rood kruys en des anderen dags verschenen ook twee sonnen.

Anno 1163 quaem Boudewijn van Belle als thienden burggraef binnen Iper alwaer hij van de gemeente zeer blijdelijjk ontfangen was vermits hij van de zelve voor een deugdelijken persoon bekent was. Den 12 august ten 10 heuren ’s avonds verscheen over de stad van Iper in de maene een kruys met een beeld aen het zelve van groen en gilf couleur, het hoofd strekkende naer den oosten en de voeten naer den westen maer naer den 11 heuren begonde alleenskens verdwijnen, eerst den regteren arm, dan het hoofd, daer naer den slinkeren arm en zoo volgens de voeten met de reste. In het selve jaer was’ er binnen de stad en andere plaetsen een zeer groote dierste gevolgt met hongersnood, deurde ontrent seven jaeren in welke tijd veele menschen van honger stierven.

Anno 1166 den 13 maerte hebben die van Iper hunnen burggraef met twee wethouders en den prelaet van St. Maertens als geduputeerde naer Audenaerde gezonden alwaer den graef Philips eene vergaederinge der staeten des lands beschreven hadde tot vernieuwinge van den vrede bij zijne voorzaeten gemaekt die men naemde den eerlijken vrede.

Anno 1168 den graef Diederijk van Elzatien heeft doen stigten het klooster van Loo te weten de abdije. Hij heeft daer en boven den eersten steen geleyt aen het gebouw van het klooster van Loo en bevestigt de giften aen het zelve klooster opgedraegen. Daerenboven alle de moningen vollen rijkdom verleent van alle tollen en impositien en met verscheyde inkomsten verrijkt.

Geen minder miltheyt heeft hij betoont aen het klooster van den heyligen Augustinus onder den regel van premonstreyt bij Terrouaenen het welke door den brand beschaedigt zijnde met inkomsten verrijkt en onder sijne erffelijke bescherminge genomen. Eyndelijk heeft hij het klooster van St. Gillis tot Waesten verrijkt en vereert met sijn graf op het welke te lesen zijn de fondateurs ten jaere 1138 door de edele graevinne van Peronne en de graevinne van Waesten.

Den 3 maerte quaem andermael den graef Philips binnen Iper vergezelschapt met Michiel graef van Boulogne en Pieter bisschop van Camerijk sijnen broeders de welke ’s anderdaegs vertrokken zijn naer Waesten alwaer hunnen vader graef Diederijk zeer krank laeg, die korts daer naer is gestorven en daer begraeven. Den 17 mey arriveerde den graef Philips andermael binnen Ipre als 17den graef van Vlaenderen alwaer hij zeer treffelijk ontfangen wiert. Hij ordonneerde de stad te versterken en ten dien eynde een kasteel bouwen genaemt het Saelhof aen de westzijde van de Iperleet.

Anno 1171 den 6 mey geboot Philips den graef dat alle de kooplieden van Vlaenderen op Onse Heer Hemelvaert feeste die gehouden was buyten de stad Iper op de heerlijkhede der Tempeliers vermogten te koopen en te verkoopen zonder aen iemand daer recht of tol te betaelen, ten merkelijke schaede der ingesetene. Ten tweeden geboot hij dat eenen koopman in deze en in andere vrije feesten met het doen van den eedt over sijnde schulden die men alsdan zoude vraegen ontslaegen zouden zijn. Ten derden previlegeerde hij ook alle kooplieden vrij te wesen van camp vegten uytgenomen van eene moord te doen.

Anno 1173 is de stad Iper binnen de meuren gemeten geweest in de rond en bevond syg 1173 gemeten 8 roeden met 9 poorten. De casselrie hadde drie en dertig dorpen onder haer begrijp.

Anno 1176 op St. Mathiasdag arriveerde den graef Philips andermael binnen Iper alwaer hij te kennen gaef sijne resolutie van te trekken naer het Heylig Land, verzoekende aen de zelve hulpe van mannen om aldaer ten oorlog te trekken tegen de ongeloovige aengezien dat Diederijk sijnen vader hem te kennende hadde gegeven de goede daeden die de borgers over eenige jaeren hem gedaen hadden in gelijke reyse, waer van nog verscheyde in het leven zijn.

Zoo hebben sij wel bij de 500 medeborgers beweegt met hun in de selve reyse te trekken, doende hun naer de oude maniere teekenen met roode kruyssen, gaende alzoo 3 daegen processie wijs, vasten, bidden en almoessen geven van d’een kerke naer de andere en naer den middag ging elk bij sijne kennissen om den laesten adieu te nemen. Uyt welke daet en oorzaeke zoo men meent de kruysdaegen uytgesproten zijn vermits dat daer naer hunne vrienden voor de absente dit veele jaeren hebben geobserbeert.

Anno 1177 den 26 februarius zoo stelde den graef voor sijn vertrek naer het Heylig Land Wouter van Iper als 11sten burggraeve. Dezen was eenen van de hoofden die met sijnen vader in het Heylig Land geweest hadde, niet tegenstaende den graef de wethouders en stelde Ghybert de Dijke, Geert de Barmaker, etcetera.

Anno 1178 alzoo een verschil geresen tusschen de Vlaemsche en Duytsche kooplieden die seyden dat de Vlaemingen geene wijnen en vermogten te komen koopen ontrent en over de reviere den Rhijn maer dat sij schuldig waeren te wachten naer de selve toe tot dat de Duytsche die in Vlaenderen bragten.

Die van Iper vernomen hebbende de wederkomste van den graef uyt het Heylig Land, zoo hebbende sij hunnen burggraeve beneffens de gedeputeerde van der stad en andere steden van Vlaenderen, den graef tegemoet gegaen hem biddende dit verschil met de Duytschen te effenen. Den graef tot Keulen komende en aldaer de partien gehoord hebbende, zoo heeft hij het geschil geleyd in het seggen ofte ordonneeren dat alle de Vlaemingen van nu voortaen wel vermogten ontrent en over den Rhijn handelen, koopen en verkoopen alle soorten van goederen. Van dan af heeft den zelven bisschop hun verleent de brieven bij hem geteekent en gesegelt den 14 september 1178.

Anno 1179 den 15 maerte arriveerde den graef Philips van Elzatien andermael binnen Iper alwaer hij zeer eerlijk ontfangen wiert met groote blijdschap, te meer om dat hij vergezelschapt was van de resteerende borgers die hij met hem in het Heylig Land medegenomen hadde over drie jaeren, de welke nog bij saemen waeren tot het getal van 436.

Hij was zeer hoogelijkx bedankende en prijsende hunne goede genegenheyd en hulpe van hunlieden aen hem bewesen waer over hij tot dankbaerheyd en eeuwige memorie elk bezonderlijk was recompenseerende met den edeldom, ieder met sijn waepen naer sijne gesteltenisse, stellende de gonne die de reyse tot twee stonden hadden gedaen als overste wethouders deze volgende Boudewijn van Comen, Gautie van den Bussche, Robert Boomaert, Guyon van Steenvoorde etcetera, welke wethouders hij was vereerende als representeerende de stad met een dobbel rood kruys boven ’t wapen der stad in eenen schild gehouden van eenen sittende leeuw tusschen sijne achterste pooten en van boven met sijnen rechteren poot.

Dat alles tot lof en eere van de gemeente aen den graef en sijnen vader bewesen en naementlijk over de hulp van den graef als hij Nobilion Turkschen konink van Albanien met sijne eygen hand verslaegen hadde en van verovert hadde sijnen schild ofte waepen van eenen swarten leeuw op een vergulden veld waer in die van Iper besonderlijk hem eenen zeer grooten dienst hebben gedaen. Want den zelven schild ter aerde liggende wiert door Boudewijn van Comen opgenomen en aen den graef tot een victorie teeken in handen gegeven. Den 17 septembre vertrok den graef naer Rheims om de krooninge van Philip Augustus konink van Vrankerijk alwaer hij voor den nieuwen koning het sweert droeg als eersten genood van de kroone.

Anno 1182 in de maend van august wierden door het bevel van den graef en door den raed van Guillaum artsbisschop van Rheims en Tremault bisschop van Atrecht in de stad van Iper door het uyterste geregt 163 borgers geexecuteert die hun noemden te wesen Maniche en Arriansche ketters. Sij confiskeerden daeren boven alle hunne goederen waer door de andere in groot getal waeren, deden hun bekeeren ofte vlugten.

Anno 1188 den 12 maerte wiert binnen Iper gepubliciert door bevel van den paus Clemens den 3den en dat met de confirmatie van den paus Gregorius den 8sten dat idereen wy het zijn mag zullen vasten ten tijde van 5 volgende jaeren alle woensdaege, vrijdage en zaterdage met de zelve abstinentie gelijk men in den vasten van 40 daegen gewoon is te doen op peine van excommunicatie en dat om de versoeninge van den toorn Gods te bekommen die de stad van Jerusalem met het waerachtig heylig kruys hadde uyt de Christene handen laeten nemen door Soladin Sondaen van Egypten.

Anno 1191 den 1sten julius was’ er binnen Iper eene groote droefheyd onder de gemeente over de dood van den graef die een maend van te voren in het Heylig Land van de peste overleden was, waer uyt in Vlaenderen eene groote oneynigheyd volgde want die van Iper en andere plaetsen koosen Boudewijn van Henegauw voor hunnen graef den welke getrouwt hadde met Marguerite suster van den overleden graef, waer tegen den koning Philip van Vrankerijk zeyde dat deze heerlichheyd was op hem verschoven door de dood van sijne moeder Isabelle nichte van den zelven graef en uyt dien hoofde zoo naem Iper, Rijssel en andere plaetsen in bezettingen.

Naer een groot geschil zoo maekten sij den vrede op conditie dat den graef voor sijn deel zoude hebben geheel Vlamsche Vlaenderen en den konink Wals Vlaenderen maer de weduwe Elisabeth dogter van Redolf graef van Vermandois die behielt voor gedeurende haer leven de steden van Rijssel, Douay, Orchies, Cassel, Borbourg, Bergen, Duynkerke met het kasteel en t’bosch van Iper.

Anno 1193 den 15 februarius quaem in Iper Boudewijn den 19den graef en soon van Marguerite van Alzatien de welke een jaer van te vooren overleden was alwaer hij zeer eerlijk wiert ontfangen, stellende voor sijn vertrek deze volgende wethouders Wilhelm van Bryarde, Andries Boukaert, Robrecht Steenvoorde etcetera.

Anno 1196 den 15 augustus wiert gewijd de kerke tot Brielen voor eene parochie kerke van Onse Lieve Vrouwe door Elyseus abt van St. Marten die daer bestrek hadde verre buyten de stad. Deze kerke stond eertijds bij de stad maer uyt vreeze dat de vijanden hun zoude verbergen zoo wiert sij afgebroken.

Anno 1197 den 4 december quaem in de stad den heer Petrus van Capovi cardinael diaken van St. Maria als legaet van den paus Innocentius den 3den die desanderendaegs vertrok naer Gend bij den graef Boudewijn tot vervoordering van den vrede tusschen den graef en de koningen van Engeland en Vrankerijk.

Anno 1198 is binnen Iper overleden Rosalia Lievekind die over 23 jaeren naer het Heylig Land is geweest in mannekleers met haeren vader alwaer sij vroome daden dede. Want sij heeft een pachthof in brande gesteken, een koninkx peerd afgenomen dat met goude isers beslaegen was. Sij maekte haer kenbaer als sij wedergekeert waeren.

Den graef heeft ook deze dogter edel gemaekt want sij hadde eenen kap van eenen sabel boven haere knie. Sij heeft haer daer naer begeven ten houwelijk met Boudewijn de Spil bij den welken sij won 4 soons en 3 dogters. Als de tijdinge quaem dat sij overleden was, zijn alle de Iperlingen (die met haer naer Jerusalem hadden geweest) gekomen naer haere begraeffenisse met alle hunne pelgrim stokken op de schouder kruys als pelgrims processiegewijs met vendels en standaerts die sij in het Heylig Land gebruykt hadden.

Daer wiert eenen schoonen dienst gedaen en wiert begraven bij een crucifix voor den voet die haeren man daer hadde doen stellen met eenen blauwen sarksteen met een grafschrift die haeren man zelve gemaekt hadde.

Anno 1199 den 8 september is binnen Iper getrouwt Alexander Goetgebeur met Merselinne de Breede op Sinte Pieters prochie. Een wonderbaere trouwfeeste. Het was van beyde hun sevenste houwelijk want Alexander had 6 vrouwen gehad en Merselinne hadde ook 6 mans gehad, het geene zeer wonderlijk was. Sij trouwden om vier verscheyde oorzaeken met de welke sij malkanderen gelijk waeren.

Ten eersten omdat sij elk sesmael hadden getrouwt geweest, ten 2den om dat sij elk 16 kinders in het leven hadden, ten 3den om dat sij nog frisch en gezond waeren, wel ter gang, wel ter spraeke, gehoor en gezigte volgens hunne jaeren want Alexander Goedgebeur was 110 jaeren en Merselinne de Breede was ook 100 en 3 maenden oud. Sij hadden dit contraek gemaekt dat alle hunne goederen van beyde zijden naer hun afsterven onder de kinderen van den langstlevende moesten verdeelt worden maer in cas dat het gebeurde dat sij beyde op eenen dag quaemen te sterven dat alle hunne goederen moesten gegeven worden aen de kerke van St. Pieter.

Als sij trouwden quaemen alle de confraters die met hem naer Jerusalem hadden geweest om sijn trouwfeeste te vereeren in volle harnas en waepens gelijk sij naer Jerusalem getrokken hadden, hun stellende in twee reken tot aen St. Pieters kerke met alle de kinders van beyde zijden, de knegten aen de vaders kant en de dogters aen de moeders kant, processie wij met speelmusyk tot in de kerke en daer naer tot aen het huys daer de bruyt woonde.

Deze bruyloft deurde 8 daegen. Den 10 september is binnen Iper overleden den deugdzaemen heer Rochus van Schaekbrouk den welken over 3 jaeren de parochiale kerke van Onse Lieve Vrouwe tot Brielen vereert heeft met eenen magnifiken predikstoel. Daerom wierd den gezeyden Rochus van Schaebrouk recht over den predikstoel begraven in een marberen tombe op welke tombe een Latijnsch grafschryft stond.

Den 12 september 1199 heeft mijn heere Guillaume Mergelaere binnen Iper op de Groote Markt en op den grond van een woesten erve maekende den houk van de markt naer de zuyd en west kant, dat is tusschen de Zuydstraete en Boterstraete, op die plaetse nu genoemt den Vijfhoek, welker grond hij aen de heeren van de wet hadde afgekogt om aldaer twee a drie huysen te bouwen voor eenige winkeliers.

Aldaer beginnende doen delven om door de geheele plaetsen groote en diepe kelders te maeken, als wanneer de werklieden in het uytdelven hebben ontdekt eenen steenen trap van 14 trappen rondom draeyende, welken trap sij vervolgt hebben en beneden dezen trap gevonden een iseren deure staende naer den ost. Welke deure met gewelt opengebroken zijnde, ontdekte men aldaer eene groote gevauseerden kelder den welken wel 5 voeten verre onder de markt lag.

In dezen kelder vonden sij verscheyde marberen beelden van de heydenen afgoden als ook eene groote iseren kiste. De welke opengebroken zijnde, vond men daer binnen liggen een aerdig goudwerk bestaende in goude baeren ofte zegels de welke vijfhoekig aen malkanderen vast waeren en aen elken houk was’ er aen de point een silveren roose maer in het midden van den vijfhoek was eene roose van diamant en fijne gesteenten.

Onder deze middelste roose stond den naem van de goddinne Venus en rondom binnen de vijfhouken stond in het Latijn uytgedrukt de 5 sinnen. Op de eene saeg men ‘auditus’ dat is het gehoor, op de 2de ‘taetus’, het gevoelen, op de 3de ‘visio’, het gesigte, op de 4de ‘odor’, den reuk, en op de 5de ‘sermo’ de spraeke, welken kostelijken vijfhoek gedient hadde voor een cieraet boven het hoofd van de goddinne Venus.