Het succesverhaal van Dirk van den Elzas

Posted by  ivan.vanherpe@westhoek.net   in       1 year ago     396 Views     Leave your thoughts  

Het succesverhaal van Dirk van den Elzas
Het wordt een succesverhaal daar in het Heilig Land. Dirk van den Elzas verslaat de barbaren en hij slaagt er stormenderhand in de zeehaven van Ascalon, een Egyptisch bolwerk, te veroveren. Tijdens zijn afwezigheid blijft het relatief kalm en rustig in Vlaanderen. Alleen in de Westhoek zijn er onlusten ontstaan, meer bepaald in Veurne-Ambacht. Maar die onlusten worden bij de terugkeer van de graaf in de kiem gesmoord. In 1147 willen de Sarazijnen Syrië opnieuw overmeesteren en opnieuw wordt Dirk van den Elzas naar het Heilig Land geroepen.

Ondanks de inname van Damascus en een grandioze overwinning aan de Jordaanrivier, blijkt de situatie er verre van gezond. Er bestaat heel wat onenigheid tussen de christenen zelf die dan nog op hun beurt verraden worden door de Grieken. Terwijl veel kruisvaarders moedeloos terugkeren, blijft Dirk van den Elzas, tegen beter weten in, zijn schoonvader ondersteunen. In zijn thuisland krijgt zijn vrouw Sybilla af te rekenen met een inval van de troepen van Boudewijn van Henegouwen. Ze kan die aanval echter afslaan en dwingt hen tot de terugtocht. In 1150 sterft Falco, koning van Jeruzalem, en wordt zijn zoon Boudewijn III, de broer van Sybilla, de nieuwe koning.

Dirk van den Elzas komt terug naar zijn vaderland. De dankbaarheid van zijn schoonbroer en de patriarch van Jeruzalem is groot! Ze schenken hem een onwaarschijnlijke schat: een deel van het Heilig Bloed dat ooit toebehoorde aan Jezus Christus en in een kristallen beker bewaard werd in de heilige plaatsen van Jeruzalem. Ik probeer niet sarcastisch te zijn. De kroniekschrijvers zijn door het dolle heen en ze hebben het moeilijk om de triomfantelijke intocht van graaf Dirk en zijn kostbare relikwie in Brugge te omschrijven. De geestelijkheid, omgeven door een massa van mensen, gaan de graaf tot ver buiten de poorten tegemoet. De harten smelten van blijdschap, de knieën buigen van eerbied en respect. De tranen springen in de ogen. De lucht is zwanger van de lofzangen als de praalstoet zich uiteindelijk op 7 april 1150 aanbiedt bij het kasteel van de graaf.

Filips van den Elzas komt er aan in 1169
Enkele jaren later is het weer van dat. Boudewijn III wordt opnieuw belegerd door een leger van ontketende Sarazijnen. Hij vraagt om hulp bij zijn schoonbroer, onze graaf. Dirk van den Elzas stelt deze keer zijn zoon Filips aan tot nieuwe bestuurder van Vlaanderen. In 1157 vertrekken Dirk en Sybilla samen met hun leger naar het verre oosten. Na hun terugkeer in 1159, volgt een zelfde scenario in 1163. Ondertussen bestuurt Filips van den Elzas het Vlaamse gewest, kent hij nieuwe voorrechten toe aan de gemeenten en steden en zorgt hij voor voldoende veiligheid. Als Dirk van den Elzas terugkeert van zijn vierde kruistocht, verneemt hij het overlijden van zijn vrouw Sybilla in een Syrisch klooster. Dirk trekt zich bedroefd terug in het klooster van Waasten (toen Watene). Hij sterft uiteindelijk op 69-jarige leeftijd in Grevelingen op 17 januari 1169. Hij wordt in Waasten begraven.

Filips van den Elzas (1169). Filips, nu definitief graaf van Vlaanderen, zet zijn bestuur verder. Hij zorgt er voor dat de economische activiteit floreert door nodeloze belastingen te schrappen. Hij kan het regelen dat de Vlaamse handelaars hun goederen kunnen slijten op de Duitse markten van Aken en Duisburg. Tijdens zijn bewind krijgen Orchies, Damme, Biervliet en Duinkerke hun gemeentelijke infrastructuur. Gent, Brugge, Ieper, Oudenaarde, Geraardsbergen, en nog meer steden hun stadsrechten. Zeg maar gemeentelijke charters met een eigen wetgeving. Als Filips trouwt met Elisabeth, de dochter van de koning van Frankrijk, wordt Vlaanderen uitgebreid met de streken van Vermandois, Valois en Amiens.

Maar opnieuw komt de roep om een militaire ingreep te gaan verrichten in Palestina. Het duurt even voor Filips definitief besluit om in te gaan op die vraag, maar uiteindelijk reist hij in augustus 1177 voor een eerste keer af. Verscheidene geschiedschrijvers beweren dat hij al na één jaar terugkeert naar Vlaanderen. Volgens die schrijvers zou Filips van den Elzas daar ter plekke een bende Sarazijnen hebben aangevallen, daarbij hun vlag, een zwarte leeuw op een gouden achtergrond, veroverd hebben. Filips zou diezelfde leeuw definitief als zijn wapenschild introduceren.

Margaretha van den Elzas komt aan zet in 1191
Na de dood van zijn echtgenote Elisabeth, hertrouwt onze graaf met de dochter van de koning van Portugal. Haar naam: Mathilde. In 1190 vertrekt hij voor een tweede keer op kruistocht. Bij de inname van de stad Ptolomaïs sterft Filips op 1 juli 1190 aan de pest. Hij wordt aanvankelijk begraven in de kapel van de heilige Nicolaus maar zijn lichaam wordt uiteindelijk, in opdracht van Mathilde, gerepatrieerd en begraven in het Franse Clervaux. De opvolging van de graaf zorgt voor problemen. Zijn oudste broer Boudewijn is al vroeg gestorven en zijn broer Pieter werd eerder omgebracht door vergiftiging. Uiteindelijk zal zijn zuster Margaretha tot opvolgster van het grafelijk bestuur aangesteld worden. Graaf Filips van den Elzas gaat de geschiedenis in als één van onze beste graven.

Margaretha van den Elzas (1191). Na het overlijden van Filips nemen zijn zuster Margaretha en haar man Boudewijn V, graaf van Henegouwen, het bestuur over. Omdat de opvolging van het geslacht niet langer in mannelijke lijn is verder gegaan, wordt de erfenis betwist. Basis voor die betwisting is de Salische wet die Pharamond, de eerste koning van de Franken in 425 invoerde en waarbij vrouwen van de troon uitgesloten werden. Het is de aartsbisschop van Reims die op dit moment de regent is van Frankrijk. Hij eist dat het Vlaamse gebied opnieuw toe zal behoren aan het Franse rijk. Margaretha betwist de Salische wet die volgens haar enkel geldt in Frankrijk en helemaal niet in Vlaanderen.

Vlaanderen wordt in de kortste tijd aangevallen door koning Philippe Augustus die ondertussen is teruggekeerd uit het Heilig Land. Maar er komt gelukkig een regeling van het conflict. Het gebied rond Artois wordt afgestaan aan Frankrijk. Hierbij verliest Arras het voorrecht van hoofdstad van Vlaanderen te zijn en wordt Gent aangeduid als nieuwe hoofdstad. De zwakke Margaretha sterft kort daarop in Wijnendale en laat Vlaanderen overgaan op haar zoon Boudewijn. We leven in het jaar 1194.

1194: Boudewijn IX van Constantinopel
Als ook de vader van Boudewijn sterft in 1195, wordt Boudewijn ook baas in Henegouwen. De nieuwe graaf doet het al van bij het begin uitstekend en dat laat het beste verhopen voor Vlaanderen. Maar het klimaat steekt daar een stokje voor. Overvloedige regenval, felle stormen en onweders beletten de rijping van de veldgewassen en verhinderen de zaai van nieuwe gewassen. In 1196 begint een hongersnood die vijf jaar zal duren. Graaf Boudewijn heeft amper vat op de hongersnood die zijn volk treft. Begin er maar aan. Rampspoed gaat vaak hand in hand met oorlog. En ook nu is het niet anders. Boudewijn wordt verplicht de partij te kiezen van de Engelse koning Richard Leeuwenhart ten nadele van Philippe, de koning van Frankrijk.

Hij is nog niet vergeten dat de Fransen hem het gebied van Artois hebben afgenomen en eist de regio terug van de Fransen. Na een botte weigering van de Franse koning, besluit Boudewijn het gebied gewapenderhand in te nemen. De Vlamingen vallen Douai binnen en starten in 1197 het beleg van Arras. Dank zij een list, slaagt hij er in het leger van Philippe Augustus in het nauw te drijven in de moerassen rond Belle. De Fransen kunnen niet anders dan het gebied van Artois terug te geven aan het graafschap van Vlaanderen. Maar de koning van Frankrijk komt terug op zijn woord en de oorlog gaat weer opflakkeren.

De situatie klaart uiteindelijk uit als Maria van Champagne, de echtgenote van Boudewijn, haar neef, de koning van Frankrijk, kan overreden om een vredesverdrag te sluiten. In 1200 wordt de vrede van Péronne ondertekend. Arras en St.-Omer komen terug in Vlaamse handen terwijl de Fransen de rest van Artois, zeg maar Artesië, toebedeeld krijgen. Ondanks de alomtegenwoordigheid van oorlog en hongersnood wordt er verder gewerkt aan het binnenlands bestuur van Vlaanderen. Nieuw is een ‘tarief van de inkomende rechten’, importheffingen aan de welke de koopwaren aangeboden op de markt van Brugge onderworpen worden. Graaf Boudewijn is de eerste om een stelsel van gelijkheid van maten en gewichten in te voeren, ‘per totum Flandrium debet esse oequali pondus’, maar dat stelsel houdt niet zo lang stand.

Het meisje Johanna van Constantinopel in 1205
In het Franse Neuilly predikt de priester Foulques om een nieuwe kruisvaart te ondernemen. Boudewijn wil in de voetsporen van zijn voorgangers treden. Hij stelt in 1202 zijn broer Philippe van Namen aan als tijdelijke regent van Vlaanderen en benoemt zijn grootmoeder, gravin Mathilde van Portugal, tot voogdes van zijn dochter Johanna. Hij vertrekt naar Venetië waar hij samen met andere Europese christelijke prinsen de tocht naar Palestina aanvat.

In 1204 volgt een bloedig en langdurig beleg van de stad Constantinopel. De stad wordt na veel vijven en zessen en vooral stormenderhand ingenomen en Boudewijn wordt wegens zijn dapperheid benoemd tot keizer van Constantinopel. Zijn bewind duurt maar één jaar. Al in 1205 wordt hij aangevallen door de Bulgaren en door diezelfde Bulgaren krijgsgevangen genomen. Er bestaan heel wat verhalen over zijn dood. Volgens de enen is hij lafhartig vermoord in zijn kerker, anderen zeggen dat zijn armen en benen werden afgehouwen en hij als prooi toegeworpen werd aan wilde dieren.

De Ieperse kronieken weten wel beter.

Johanna van Constantinopel (1205). De mensen van Vlaanderen zijn bedroefd om de dood of tenminste de spoorloze verdwijning van hun graaf Boudewijn. Zijn twee dochters moeten door toedoen van de graaf van Namen, en zeer tegen hun zin, een huwelijk aangaan dat enkel en alleen van politiek belang is. Er dient immers absoluut vermeden te worden dat ze zouden trouwen met Engelse prinsen waardoor de invloed van Engeland in Vlaanderen nog zou uitbreiden.

Zo trouwt Johanna, de oudste dochter van Boudewijn, in 1212 met Ferrand van Portugal, de zoon van de koning van Portugal. Het begint al onmiddellijk goed, want bij het huwelijk dient Johanna Arras en St.-Omer terug te geven aan de Franse koning. Philippus van Namen eist van Ferrand en Johanna dat ze ten strijde trekken tegen de Engelsen. Beiden weigeren elke medewerking zolang Arras en St.-Omer niet teruggegeven worden aan Vlaanderen. Deze weigering resulteert in een bloedige oorlog tussen Frankrijk en Vlaanderen. Philippe Augustus, de Franse koning, valt Vlaanderen binnen met een machtig leger en overmeestert Douai, Rijsel, Kortrijk en konsoorten.

Margaretha van Constantinopel wordt opvolgster in 1244
Ondertussen is Ferrand een verbond aangegaan met de koning van Engeland die Jan zonder Land wordt genoemd. En eveneens met keizer Ottho van het heilig Roomse Rijk. De Duitsers komen de Vlamingen te hulp met een leger van 100.000 man en de Engelsen nemen de Franse steden Anjou en Poitou in. Aanvankelijk denken de Duitsers en Engelsen aan een opdeling van Frankrijk maar die hoop wordt de grond ingeboord tijdens de ongenadige veldslag van Bouvines op 26 juli 1214.

De Fransen slagen er in om Ferrand krijgsgevangen te nemen en brengen hem naar Parijs waar hij 12 jaar gevangen zal blijven. Gravin Johanna zal er alles aan doen om haar echtgenoot vrij te krijgen. Pas als Lodewijk IX de nieuwe koning van Frankrijk is geworden, volgt er een doorbraak. Op 6 januari 1227 wordt Ferrand tenslotte vrijgelaten en keert hij naar Vlaanderen terug. Ferrand sterft in 1233 en de kinderloze Johanna zal nog 11 jaar aan het roer blijven van haar graafschap. Ondertussen hertrouwt ze met Thomas van Savoye. In 1144 sterft Johanna in Rijsel en wordt ze ook daar begraven.

Margaretha van Constantinopel (1244). Zus Margaretha laat het beste verhopen voor Vlaanderen. Veel steden en gemeenten krijgen nieuwe voorrechten en nieuwe gemeenterechten. Zo krijgt het Brugse Vrije drie rechtbanken (vierscharen), één in Brugge, één in Oudenburg en één in Aardenburg.

1279: Gwijde van Dampierre
Brugge krijgt de toelating om zichzelf met wallen te omringen en te versterken. In 1251 geeft Margaretha de toestemming om een kanaal te graven, de Lieve, tussen Gent, Aardenburg en Damme. Na een eerste mislukt huwelijk met Burchard van Avesnes, trouwt ze met Willem van Dampierre. Uit haar eerste huwelijk heeft ze kinderen en al snel ontstaat er een tweespalt tussen de gravin en haar kinderen. De Franse koning die als bemiddelaar wordt aangesteld, beslist dat het graafschap Henegouwen overgaat naar haar zoon Johannes van Avesnes terwijl het erfrecht over Vlaanderen overgaat naar de oudste zoon van Willem van Dampierre.

Op die manier slaagt de koning er in om het blok Vlaanderen-Henegouwen uiteen te spelen. Johannes van Avesnes is niet tevreden over het verlies van Vlaanderen en samen met zijn schoonbroer, Willem van Holland en de Duitse keizer Frederik, ontketent hij een gewapend conflict tegen de troepen van zijn moeder. Bij een verrassingsaanval op Walcheren, lijden de Vlamingen ter hoogte van Westkapelle een nederlaag die kan tellen. In 1252 sneuvelen maar liefst 30.000 Vlamingen in de strijd en worden de 2 zonen van de gravin gevangen genomen. Opnieuw wordt de Franse koning aangesteld als scherprechter en uiteindelijk wordt beslist dat Vlaanderen aan de Dampierres toebehoort en Henegouwen aan de Avesnes.

In 1254 worden beide Dampierres trouwens vrijgelaten. Hoewel Margaretha één en ander doet om de mensen te helpen, staat ze wel bekend als ‘razend wijf’ of als de ‘zwarte dame’. In 1278, op latere leeftijd, staat ze het graafschap Vlaanderen tijdens een algemene vergadering van de edelen in Damme, af aan haar zoon Guido, Gwijde van Dampierre. Als ze 2 jaar later sterft, gaat Henegouwen over naar Johannes van Avesnes. Margaretha wordt in 1280 begraven in de abdij van Flines bij Douai. Gwijde van Dampierre (1279) is de tweede zoon van Willem van Dampierre en Margaretha van Constantinopel. Hij volgt zijn moeder op als graaf van Vlaanderen. Echt gelukkig is zijn bestuur niet te noemen, want zijn meestal impulsief gedrag zorgt al gauw voor moeilijkheden alom in Vlaanderen.

De rijke Vlaamse steden anno 1280
Zo hebben de bestuurders van de rijk geworden steden Brugge, Gent, Ieper en Kortrijk het al gauw verkorven bij Gwijde. Er bestaat absoluut een zekere afgunst tussen de graaf van Vlaanderen en de rijke steden die meer en meer hun invloeden laten gelden in Vlaanderen. Gwijde wil de macht van de steden inperken. Op zijn eis om jaarlijks hun geïnde belastingen aan te tonen en een deel ervan af te dragen, reageren de steden bijzonder negatief. De graaf is hierover verbolgen en kan al snel revanche nemen als op 15 augustus 1280 de houten hallentoren van Brugge afbrandt en de Brugse voorrechten en stadscharters door de vlammen verteerd worden.

Gwijde van Dampierre neemt van die gelegenheid gebruik om Brugge naar zijn persoonlijke maatstaven te besturen en al vlug komen de Bruggelingen tegen zijn willekeurig bestuur in opstand. In Gent gaat het al niet veel beter. De patriciërs, gegoede Gentenaars die zich verrijken met hun handelsmonopolies en daarom niet wensen dat de graaf zich te veel bemoeit met hun zaken, zoeken hun toevlucht bij Philips de Schone, de koning van Frankrijk, maar die is alleen geïnteresseerd omdat hij zo een staatkundig voordeel uit kan halen.

Graaf Gwijde onderhoudt uitstekende relaties met de koning van Engeland. Hij zegt de samenwerking op met de Fransen en probeert zijn dochter Filipinna te laten trouwen met de zoon van de Engelse koning. Philips de Schone is zeer beducht voor zulk huwelijk en bij een bezoek van Gwijde en zijn vrouw aan het Franse Corbeil, worden beiden gevangen gezet in het Louvre te Parijs. Uiteindelijk zullen ze alle twee vrijgelaten worden op voorwaarde dat hun dochter Filipinna zich als vrijwillige gijzelaar aanbiedt. Volgens de meeste geschiedschrijvers wordt Filipinna in 1296 vermoord of vergiftigd.

1297: de veldslag van Bulskamp
Gwijde is razend om de dood van zijn dochter en zoekt bondgenoten om zich te wreken op de Franse koning. Maar in eigen land heeft hij het grotendeels verkorven en de steun die hij krijgt vanuit Engeland stelt al met al weinig voor. Hij krijgt nog meer problemen. Een deel van de gegoede Vlamingen gaat zich afzetten tegen zijn bestuur en leunt aan bij de Franse koning. De Fransgezinde burgers noemen zichzelf leliaards en dat kan men zien aan hun vlaggen waarop 3 lelies afgebeeld staan. De Vlamingen, zeg maar het gewone volk, die de graaf goedgezind blijven, verenigen zich onder de leeuwenvlag en noemen zich liebaards.

De oorlog breekt uit! Philips stuurt een leger van 80.000 man naar het noorden. Cassel, Bourbourg en St.-Omer worden ingenomen. De belegering van Veurne vangt aan. De Franse koning arrangeert een akkoord met de leliaards, die de Vlaamsgezinden tijdens het beleg plots in de rug gaan aanvallen. De Fransen winnen in 1297 zo gemakkelijk de veldslag van Bulskamp. Maar liefst 16.000 Vlamingen schieten er het leven bij in. Philips de Schone verovert in datzelfde jaar Douai, Rijsel, Kortrijk, Brugge en Gent.

De schaarse Engelsen druipen af. Gwijde van Dampierre, totaal geïsoleerd van zijn leenheren en verzwakt door de ouderdom, trekt zich terug in zijn burcht te Rupelmonde en laat het bestuur over aan zijn 48-jarige zoon Robrecht van Bethune. De opperbevelhebber van het Franse leger adviseert Gwijde van Dampierre om zich onderdanig op te stellen ten opzichte van de Franse koning en zich publiekelijk te onderwerpen aan zijn Franse soeverein. De trotse Philips de Schone ziet het anders! Hij zet Robrecht gevangen en annexeert Vlaanderen aan Frankrijk. We leven in het jaar 1300. Er is zwaar weer op komst voor de Vlamingen!

.

Dit is een fragment uit deel 2 van De Kronieken van de Westhoek

No Comments

No comments yet. You should be kind and add one!

Leave a Reply

You can use these tags:   <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>