Jaerboucken der stad Yper

Naemloos Handschrift wierd my, Edmond Devos, ten geschenke gegeven door Eerwaarde Heer Emiel Van de Walle, Pastoor te Ramscapelle (Dekeny Brugge) Tjaar O.H. 1904.

 

Deze kroniek is hier beschikbaar in geïllustreerde vorm.

 

Dit is de geschiedenis van de doorluchtige en wijtbekende stad van Iper zijnde het derde litmaet van Vlaenderen en de hoofdstad van het Westquartier, is gelegen in het beste deel des werels voor het welke Vlaender geschat word onder eene getemperde locht onder het derde teeken van den zodiac alias den dierkring. Deze stad voor den koning van Belgis voor Christus geboorte gebouwt zijnde, wiert sij alsdan besloten met seven poorten voerende de namen van de seven planeten.

Maer naer Christus geboorte verscheyde mael herbouwt zijnde, wiert sij alsdan besloten met negen poorten te weten de Antwerp poorte, de Meese poorte, de Tempel poorte, de Boterpoorte, de Elverding poorte, de Steendam poorte, de Boesing Poorte, de Dixmude poorte en de Thorhout poorte, als dan groot wezende 1173 roeden. De vier parochiekerken buyten de oude stadsvesten in voollede tijden opgeregt zijnde, hebben beantwoort aen de vier gewesten des werelds. De eerste parochiekerke was naer den oosten genaemt de kerke van den heyligen Joannes gezeyt St. Jans ofte hooge zieke, de tweede naer den zuyden was de kerke van den artsengel Michiel, de derde naer den westen was de kerke van het Heylig Kruys, de vierde naer het noorden was de kerke van Onse Lieve Vrouwe nu gezeyt Onse Vrouwe ten Brielen.

Maer tegenwoordig is de stad van Iper alleenelijk besloten met vier poorten te weten naer den oosten met de Antwerp poorte, naer den zuyden met de Meesse poorte, naer den westen met de Tempel poorte en naer den noorden met de Dixmude poorte. Deze vier poorten besluyten den omring van de stadsmeuren welken omring tegenwoordig in de ronde begrijpt eene Vlaemsche myle en boven 460 passen, zonder de nieuwste de welke besloten word met de poorte naer den westen genaemt de Koninglijke alias Royal poorte, naer den noorden met de Waeterpoorte en naer den oosten met de Dolphijn poorte. Dese stad van Iper heeft voor dezen driemael grooter geweest met haere afgebroken voorsteden maer de binnestad (zoo gelijk sij tegenwoordig is) heeft altijd haer selfste spatie behouden zedert haer laeste herstellinge.

Men zegt dat de inwoonders van Iper een subtyl en vriendelijk volk was, zeer hervaeren in de konsten van de wetenschappen en niet min in den oorlog want Julius Cesar liber de bello gallico zegt dat de Morinen (zoo Iper ende geheel het Westquartier alzoo genaemt wierd) de aldersterkste ende kloekste waeren van alle Nederlanders rontom. Rond de stad saeg men eenen overvloedige watervoorzieninge die men gemeenelijk zegt van loot te wezen om de groote nigte van looten gooten waer mede t’waeter uyt de vijvers en vesten bequaemelijk door de stad gedeelt ende gedeelt wiert naer alle steenputten, pompen en fonteynen tot groot gerief van d’ inwoonders.

Deze stad heeft een uytnemende Groote Markt op den welken gebouwt staet een overtreffelijk stadhuys dat diergelijke in de Seventhien Provintien niet te vinden is. Sij heeft veele breede straeten, fameuse kerken en andere treffelijke gebouwen die zoo dicht aen malkanderen gebouwt zijn als of gansch de stad maer een kasteel waere. Deze stad die heeft rondom haer een zeer aengenaeme en vruchtbaer land welkers velden niet alleen des menschens leven maer ook de oogen door haere lieffelijkheyd vermaeken. Deze stad van Iper is gelegen van Rijssel vijf ueren, van Cortrijk ses ueren, van Brugge, van St. Omaers, van Dunkerke thien ueren en van Dixmude vier ueren.

T’ en zal naer mijn goeddunken niet ongerijmt nogte buytenspoorig wezen tot meerder klaerigheyd van ons Ipersche beschijvinge dat ik eerst en vooral voorenstellen wanneer en door wie deze Nederlanden eerst zijn bewoont geweest, door wie en wanneer de eerste steden in Europa zijn gebouwt geweest, wat taele onse eerste voorouders gesproken hebben, om aldus een goed begin en geloofbaer fondament te vinden in den eersten opgang van onse zeer befaemde stad van Iper die lange voor Christus tijden haer eerste beginsel heeft ontfangen door den konink van Belgis.

Marcus van Vaernewyck eenen vermaerden historieschrijver zegt dat Japhet den derden zoon van Noë, genoemt wort onsen vaeder om dat hij aldereerst den westen heeft bewoont en door sijne naerkomelingen vermenigvuldigt heeft. Alsdan spraeken sij de Hebreeuwsche en de Scytsche taele van de welke onse taele door mengelinge van andere volkeren is voortgekomen. Dezen Japhet soon van Noë quam den westen eerst ingevaeren in t’ jaer 101 naer de diluvie ofte algemeenen waetervloed.

De eerste van Europa was de stad van Thrier die getimmert is geweest van Canen magtigen prins genaemt Trebata, zoon van Minus, koning van Assirien en Babylonien, t’ jaer 301 naer de diluvie, dat was in het jaer des werelds 1961. Priamus den lesten koning der Troyaenen ziende dat geheel het land van Troyen door het leger der Grieken hoe lang hoe meer te niet gink met alle sijne schatten en rijkdommen, vergezelschapt zijnde van vier magtige hertogen, heeft agtergelaeten sijn eygen land, is zonder heerschappie afgevaeren in de zee met een groot deel schepen vervolt van mannen, vrouwen en kinderen alhier in het land eerst aengekomen.

Daer naer heeft den gezeyden Bavo met den koning Priamus gefondeert en gestigt die groote en magtige stad van Belgis alzoo genoemt met eenen tempel aen den afgod Bel die aldaer aenbeden wirt.

Deze groote stad van Belgis wiert gebouwt op de zelve plaetse waer nu Bavais staet gelegen in Henegauw en de volgens den naer naem van deze stad Belgis zijn alle deze Nederlanden genoemt geweest Gallia Belgica ende naerder hand zijn alle steden van Vlaender, van Artois, van Brabant, van Henegauw ende elders door den koning van dat volkrijk Belgis eerst gestigt en gefondeert geweest. Dezen Bavo koning van Belgis sond verscheyde princen naer dese geweste om steden en sterken te bouwen om aldus hunne heerschappie te vergrooten en te versterken tegen alle vijandlijke aenstooten en om alle de landen die woest en verwildert lagen en nog alleenelijk maer bewoont zijnde van de wilde gedierten die in de dikke en ongangbaere bosschen hunne schuylplaetsen hielden de zelve gebruykzaem te maeken en deze landen tot vruchtbaerheyd te brengen.

Eene van die gezonden princen genaemt Morinus stichte de vermaerde stad Terrouanen, in het Latijn genaemt Terra Vana naer welken naeme van deze prince Morinus alle de bewoonders van deze gewesten, dat is van de Leye tot aan de zee, langen tijd Morinnen genaemt worden. Deze stad van Terrouanen die gebouwt was in Artois ende zoo magtig is geweest, ja zelfs naer der hand een bisdom, is tegenwoordig zoo vergaen en vervallen dat aldaer nu nauwelijkx ied te vinden is waerom eenen poët van Terrouaenen aldus schrijft:

In het magtig Troyen van het Nederland Terrouaen

Daer ziet men nauwelijkx een boeren hutte staen

Anno 3504, vijfhondert jaeren voor Christus geboorte is geschiet de aldereerste fondatie van onse vermaerde en doorluchtige stad van Iper door den edelen en magtigen prins uyt een beroemt geslagte der Terrouaenen genaemt Hyperborus, alhier gezonden van den koning. Hij quaem hier aen met 700 werklieden die altemael wel gewaepent waeren om hun te beschermen tegen alle vijandlijke aenstooten. Sij vonden alhier een schroomelijk dik bosch in den welken stonden bij duyzende hiepen boomen en in het midden eene kleene riviere ontrent eenen grooten meersch. Deze riviere vloyede nogtans zeer snel, voerende een klaerblinkende waeter.

Het eerste dat sij deden was menigvuldige boomen en ander hout vellen om een vlak velt te ontdekken alwaer sij hunne tenten nedersloegen om daer onder te schuylen tot de tijd dat sij hunne woonstede zoude gebouwt hebben. Dan heeft den edelen Hyperborus nevens de riviere en den meersch die men gevonden hadde een kasteel doen optimmeren.

Niet een kasteel of speelhof gelijk tegenwoordig den edeldom en andere rijklieden laeten opbouwen, alleen dienende tot hunne sommersche tijdverkortingen en vermaekelijkheden om aldaer met spelen en wandelen hunne vrienden te onthaelen, maer dat kasteel het geene Hyperborus aldaer dede stigten was als eene fortresse om daer binnen sig tegen den vijand te behouden.

Dat kasteel was driekantig opgebouwt met dikke en hooge meuren, staende op elken houk eenen hoogen uytstekenden thoren en daerom genaemt het kasteel van de drie thorens, zoo gelijk nog op hedendags het huys in den Korten Meersch die aen den boort van de riviere staet op de zelve plaetse daer het kasteel gestaen heeft, genoemt wort de drie thoren en dat kasteel was rondom besloten met eenen breeden wal ende eene lange optrekkende brugge die over de riviere laeg.

Dit kasteel opgetimmert zijnde als de aldereerste fondatie van Iper, is Hyperborus aldaer gaen inwoonen met sijne familie bestaende in seven huysvrouwen waer van eene met naeme Lindonia de dogter was van den koning van Belgis, met de 63 kinderen dewelke hij bij seven huysvrouwen gewonnen hadde. De 700 werklieden dit kasteel opgebouwt hebbende, maekten ontrent dit kasteel verscheyde slegte huysekens van hout en leemaerde, gedekt met strooy om aldaer met hunne kinderen in te woonen en dit waeren de eerste inwoonders van onse stad Iper, altemael naersaeten der Troyaenen (heydens van geloof) die uit Troyen naer Belgis alhier hunne woonplaetse stelde.

Door dezen Hyperborus eersten fondateur heeft deze stad den naem ontfangen en vangelijke de rivier genoemt het Ipertse aldus naederhand genoemt om dat water syg naer Iper leyde en deze riviere door de stad loopt en gedient heeft tot het gebruyk van de eerste inwoonders. Sij heeft haeren eersten oorsprong uyt een bronader onder den voet van den Kemmelberg en loopt daer tusschen St. Eloy en Vormezeele tot binnen de stad alwaer sij haer verdeelt in twee armen.

Want gekomen zijnde ontrent de Craminkstraete alias de Armestraete keert syg naar den westen om met eenen arm naer den watermolen te loopen, van daer langs de nieuwe Vissche markt, van daer naer den Meersch langs het huys van de drie thoren en komt in d’ Elverding straete ten eynde in dien arm die afdaelt van de Craminkstraete, langs de Sterrestraete, langs de Botermarkt, langs het Vleeschhuys, langs de Hallestraete dweers over de Leet in de Elverdingstraete.

In malkanderen vereenigt zijnde vloyet van daer nevens de Boesingpoorte buyten de stad naer het sas, maer gekomen zijnde over Merkem nevens de Blanckaert vervoegt syg in een andere riviere genaemt de Isere en loopen zoo ’t saemen tot het sluys van Nieuwport alwaer de riviere het Ipertse zyg omwend naer de vaert van Brugge.

Tot daertoe heeft sij de naem behouden van Ipertse. Deze riviere wordt gespijst als ook de stad van twee vijvers die buyten de stad leggen, d’ eene nu genoemt Zillebeek vijver en de andere Diekebusch vijver, welke vijvers aldaer ofte door de diluvie ofte andere overstroomingen der waeteren die deze landen dikwils onderstaen hebben, zijn voortgekomen. Want deze landen waeren alsdan vol meerschen, grachten en valleyen en andere diepten. Deze twee vijvers zijn gestaedig vol waeter zoo door den regen als andere invloyende beken.

Deze twee vijvers door haeren natuerlijken en overstroomenden hebbe beyde eene beke geformeert gelijk die beke die van Kemmel afdaelt, en heeft haeren loop door de leege landen naer de stad genomen en te saemen aen de stad verzaemt zijnde, loopen door menigvuldige looten buysen van de stadsvesten door alle de straeten van Iper tot gerief van deze inwoonders. De eerste taele van de Ipersche inwoonders was gebroken Griekx want sij naerzaeten waeren van de gevlugte Troyaenen. Maer om haere taele te schrijven, gebruyken sij rechte Grieksche letters.

Dat deze landen van de Grieken is gewoont geweest, blijkt uyt meningvuldige Grieksche woorden die in de hedendaegsche Vlamsche taele nog onderhouden worden, onder menigvuldige zijn deze graven, steenen, geeuwen, lacchen en deure, etc. , zijn altemael Grieksche woorden, hebben alleen eenen letter verandert volgens de beschijvinge van paeter Cornelius Hazart.

En onse eerste voorouders waeren altemael afgodisten die verscheyde valsche goden aenbaeden als Mars, Pluto, Mercurius, Minerva, etcetera en veele andere goden en godinnen, ja selfs de katten hebben sij goddelijke eere bewesen ende aenbeden.

Anno 3510 versochte den prince Hyperborus van den koning van Belgis om een deel volk te zenden en te hebben om deze weste landen die zeer vruchtbaer waeren, zoo sij hadden ondervonden, te bewoonen, te bezayen en te beplanten. Op welk verzoek Dropadus, koning van Belgis naer het kasteel van Iper zont 172 jongmans en 300 jonge dogters de welke alhier trouwden en huysen timmerden.

Elken man mogte zoo veel vrouwen hebben als het hem luste om de generatie wille en alzoo begonde Iper hoe langst hoe meer bewoont, hoe meer betimmert te worden. Men velde gedeurig meer en meer hout uyt de bosschen en verwilderde tronken om straeten te maeken, om huysen te timmeren en zayland te maeken om alle soorten van levensmiddelen te konnen hebben.

Anno 3512 wiert binnen Iper verkondigt door order van koning van Belgis dat men moeste de oude wetten volgen van de Lacedemoniërs. Om het land meer te bevolkeren en de generatie te vergrooten wiertter strengelijk bevolen dat alle oude ende sieke mannen hunne vrouwen die jong en vruchtbaer zijn ontvlieden en aen de jonge mans overlaeten en de kinders zullen van de oude en zieke mans onderhouden worden die daer afkomen op peine van publykelijk gestraft te zijn.

Anno 3520 wiert door de inwoonders van Iper een groot moeras gesuyvert die vol slangen en padden was en daerom genoemt wort den Paddewijk. Daer stond in dat moeras eenen uytnemende ouden ende verwilderden tronk van een grooten boom die wel thien boomen aen malkanderen geleekt te zijn. Als wanneer sij dezen boom velden om dat stinkende moras te suyveren en daer in goed waeter te queeken, zoo dat daer ontrent den wortel eene groote dikke slange was waer door veele werklieden doodelijk wierden gebeten en veele slangen sprongen door geheel het dorp van Iper bijnaer in alle huysen.

Daer waeren meer als hondert vrouwspersonen in de welke deze slangen van onder hune roke in hun lijf kroopen, die korts zijn gestorven aan het fenijn. Alle de Ipersche inwoonders moesten een langdeurig en groot gewelt gebruyken eer sij deze fijninege beesten konden dempen. Naeder hand hadde die plaets den naem van Paddewijk en als men aldaer eene straete heeft gemaekt, heeft men alsdan genoemt tot op den dag van heden de Paddewijk straete.

Anno 3523 beschrijft men dat alhier de spijse der menschen geheel simpel en slegt was want sij waeren vijand van alle lekkernije. Hun spijse bestond alleenelijk te kooken zonder kruyden, zonder sausse en zonder specerie. Haer potagie was boonen, erreweeten en waermoes. Hun brood was van geerste, van rugge en weenig tarwe. De toespijse was kaes, boter, eyeren, melk, koyen, schaepen en verkenvleesch, in dranken nooyt anders als rauw water. In de herbergen dronk men waeter met geerste en haver gesoden. Nochtans waeren ze zeer kloek van lichaem.

Anno 3528 wierd binnen Iper eenen grooten en pragtigen tempel gebouwt ter eere van den afgod Mars. Aldaer in het midden van den tempel stond hij op eenen verheven autaer regt op sijne beenen, gesmeet van silver. Rontom hem hadde hij allerhande soorten van oorlogsgereetschap, alwaer dat hij van alle het volk wierd aenbeden en sacrificien geoffert. Men meent dat dezen tempel gestaen heeft daer nu St. Pieter kerke staet.

Anno 3530 bevint men dat den dragt der vrouwekleederen aldus in dezer voegen. Sij waeren gekleed met eene korte robe tot een weinig onder de knien, staende open aen beye zijden. Van boven de openinge was er eenen strek van sijde linten ofte eenen gouden knop ofte eenige ringen met diamant steenen, zoo dat men door den wind hunne bloote dijen sagen, gaende zonder koussen, met sandaelen aen de voeten.

Sij droegen eenen gouden keten die van den hals tot op de borsten hing met eene groote goude medaillie, aen hunne bloote armen tot boven de elleboogen waeren verciert met brasseletten, op hunne hoofden droegen sij peirels en diamanten tusschen het hayr gevlogten. Dusdanig was die kleeding der Ipersche vrouwen in die tijden.

Anno 3538 is binnen Iper overleden den grooten en edelmoedigen krijgsoversten Hyperborus, eersten fondateur van de stad Iper den welken bevolen hadde op zijn doodbedde dat men sijn dood lichaem volgens gebruyk van hunne natie niet en zoude verbranden maer dat men sijn dood lichaem in een metalen kiste zoude begraeven in het midden van de markt en boven sijn graf stellen sijn afbeeltsel van marbel besneden met sijn waepen daer onder ende eene opschryft als eersten fondateur van Iper.

Sijn dood lichaem wiert voortgetrokken, liggende als op eenen triomphen waegen van hondert maegden altemael gekleed van boven in het zwart en van onder in het wit. Hij wiert begraeven volgens sijn verzoek in het midden van de markt in eene metaelen kiste, boven wiens graf een groot marbelen pedestal en een groot marbelen beeld wiert gestelt. Van onder in den pedestal wierd sijn wapen gehouwen en tot eeuwige gedachtenisse was een grafschryft met goude letteren in het Grieks.

Anno 3553 isser binnen Iper in het midden van den winter bij der magt ingekomen een schroomelijk monser die de groote hadde van eenen ezel met eene lange scherpe muyle, met groote brandende oogen en lange scherpe tanden, hebben vier dikke pooten gelijk beire pooten en eenen dikken steert als eenen kwispel. Boven op zijne rugge stond eenen dikken knobbel als een bulte. Dit vremd dier swierde hier bij der nagt langst de straete.

D’ eerste die het ontmoete was eene dienstmaegd, ’s morgen vroeg uytgaende door de klaerheyd van den sneeuw, die ontrent thien voeten bij haer was. Sij dit ziende is ’t seffens weggeloopen, het monster volgt haer aenstonds achter, greep haer vast bij den arm die hij geheel in stukken beet en door het geschreeuw en lamenteeren van die dogter keek d’ een en d’ ander uyt sijne vensters en deuren en sagen dat monster haer in stukken van een scheuren en met gemak het vleesch opknaegen gelijk eenen hond aen een been.

Het volk deze beeste gezien hebbende durfde niemand sijn deur opendoen nogte uyt sijn huys gaen het welken eenen geheelen dag deurde. Op den zelven dag wierden nog 10 a 12 menschen onverziens aengetast en verscheurt. Des anderendags heeft men besloten met gewelt deze beeste te vervolgen en om hals te brengen. Alle mannevolk wel gewapent zijnde hebben die beeste vervolgt. Sij was voor niemand vervaerd maer quaem ’t seffens naer hun toegeloopen en schoon sij staken met lancien en kapten met sabels en andere instrumenten, daer werden nogtans vier mannen verscheurt.

Sij hebben deze beeste gevangen met enen iseren keten aen sijne agterste pooten en hem gebonden aen eenen boom die aen den boort van ’t Ipergeleet stond en aldaer met geweld die monstrueuse, vremde en onbekende beeste vermoort.

Anno 3608 heeft den koning van Belgis Arioponas 3000 werklieden gezonden naer Iper onder het gebiet van Antibrosius eenen vromen capiteyn die getrouwd was met Sinambeldis des konings dogter, om het burg ofte dorp van Ipre die alsdan door de menigvuldige inwoonders zeer vergroot en bewoont was te versterken en te beschermen tegen alle vijandlijke oploopen ende om van een dorp eene magtige en groote stad te maeken, doende dezelve vergrooten en omringelen met zeer hooge steenen meuren.

Dezen Antibrosius de stad bemeurt hebbende dede op de zelve bouwen veele groote thorens ende rontom besluyten met seven poorten voerende de naemen van de seven planeten teweten de poorte van Saturnus, van Jupiter, van Mars, etcetera. De gevels van de poorten waeren zeer hooge opgetrokken en verciert met veele gesnede beelden als van rechtstaende porsonnagien. De deuren waeren van iser als ook de schoofhaekens en de leenen der bruggen. Rondom de stadsmeuren was het water getrokken zoo uyt de vijvers als van de riviere het Ipertse.

Alle de stadsvesten en de poorten zeer magnifykelijk voltrokken zijnde, wierd binnen Iper bij order van den koning van Belgis verkondigt dat eene jonge maegd moeste opgeoffert zijn in de tempel van Mars den god van den oorloge om van diene oorlogsgod te verwerven de segen over deze nieuwe stad van Iper op dat gene vijandlijke waepens de zelve nooyt en zoude overmeesteren en dat die maegd tot welvaeren van stad zal haer zelven opofferen aen den oorlogsgod. Tot vergeldinge zal men over haere geheele familie inzigt hebben.

Des anderendags heeft haer opgeoffert eene zekere jonge dogter van 18 jaeren oud met naeme Juniola, dogter van eenen wever, op haer beste gekleed zijnde en gevolgt van alle vrienden en alle de inwoonders van de stad, gink naer den tempel van Mars alwaer sij klom op eene hooge stellagie ten dien eynde voor den tempel opgebouwt. Naer veele gebeden en vremde ceremonien van de heydensche priesters, haer zelven tot den riem ontkleede en met eenen degen het herte doorstak voor eene offerande aen den god Mars. Zoo haest als sij dood was, wierd de stellagie daer haer dood lichaem op lag in brand gesteken en met haer lijf tot asschen verteert.

Door dusdaenige offeranden betrouwden de menschen dat den god Mars de stad van Iper zoude eeuwiglijk beschermen voor alle vijandlijke aenstoten. Aldus is Iper voor het eerste mael eene stad geworden.

Anno 3610 wasser binnen de stad Iper eene generaele temulte opgestaen door alle het vrouwevolk tegen hunne mans. Deze temulte sproot ten deele uyt enkel jaloursie van het vrouwevolk onder malkanderen in d’ eene of d’ andere huysen met de mans. Daer waeren zommige mans die 8 vrouwen hadden, andere 12 à 20 tot 30, elk volgens hunne rijkdommen.

Alle dat vrouwvolk waeren dikwils oneenig en beschuldigden dikwils malkanders bij den man zoo van overspel als van andere gebreken. De tweede oorzaeke van deze tumulte was dan bij ordonnantie van den koning van Belgis alle de mans volle magt hadden over hunne vrouwen. Dat sij de zelve om hunne fauten mogten kastijden zonder iemant daer afreekeninge te moeten geven waer door het gebeurde dat sommige mans aen wien klagten gedaen was d’ een vrouwe van d’ andere dat sij in overspel bevonden hadden geweest zeer met de vrouwe ongenaedelijk handelden.

Sommige wierden als eenen hond met eenen keten in eenen kot gebonden en onderhouden met brood en water ende op alle groote feestdagen wierden deze gevangene vrouwen zeer schroomelijk gegeeselt. Andere deden zulke vrouwen betigt zijnde van overspel, levendig het vel afstroppen en dan aen eenen boom hangen. Andere staeken se dood en zoo voorts zoo dat de vrouwen onder de handen der mans als slavinnen waeren.

Het vrouwevolk daer af vermoeyt zijnde, besloten saemen op eenen tijd sig te zuyllen meester maeken en niet te willen staen onder het gebied van hunne mans. Dat beschikten sij in het werk te leggen op dien feestdag van den afgod Mars als wanneer alle het mannenvolk om dien feestdag te vieren, gewoon waeren buyten de stad sig te vermaeken in oorlogsoeffeninge met tegen malkanderen te worstelen en oploopen, etcetera.

Dezen feestdag nu verscheenen zijnde en dat meest alle het mannevolk buyten de stadspoorten waeren, alleenelijk in de stad zijnde eenige onbejaerde jongers, sieke en oude mannen en daer en boven twee maenden tevoren was het garnison ofte Belsche bezettinge uyt de stad getrokken naer de hoofdstad Belgis om aldaer syg bij het konings leger te versaemelen om den oorlog die op handen was tegen die van Thrier, zoo dat dezen gestelden tijd voor het vrouwvolk den bequaemsten was om hun opzet uyt te voeren.

Op dezen dag heeft alle het vrouwvolk van Ipre de waepens ter hand genomen, eene generaele tumulte gemaekt, alle de stadspoorten en valbruggen gesloten en rondom de vesten de wagte gehouden met intentie geen mannevolk in de stad te laeten. Dezen dag nu ontrent den avond zijnde en het mannevolk voor de poorten sluyten op den gestelden tij willende in de stad komen, vonden alle de poorten gesloten.

De reden daer of vraegende aen het vrouwevolk boven op de vesten schildwagt staende, kreegen voor antwoorde dat sij alle moesten uyt het land vertrekken, dat sij onder het gebied van de mans niet meer en wilden staen. Zoo sij daer tegen wilden gewelt gebruyken dat sij alle de mans zouden vermoorden die in hunne handen vallen. Het mannevolk daer naer niet hoorende en denkende ligtelijk het vrouwe volk te komen overwinnen, hebben met een dronk hoofd beginnen op te loopen met leederen en andere instrumenten maer wierden door de menigte der vrouwen die als vier draken tegen vogten, afgeslaegen en sommige gevangen met de welke sij ongenaedelijk hebben gehandelt.

Naer dat sij hun oneyndelijk tormenten hebben doen lijden hebben se daer naer gehangen aen de boomen het mannevolk. Des anderendags geenen schijn siende van in de stad te konnen geraeken want daer waeren meer als 30 vrouwen tegen eenen man, zoo zijn sij altemael vertrokken naer Belgis om aen den koning hun beklag te doen van de wederspannigheyd der Ipersche vrouwen. Den koning van Belgis om met voorzigtigheyd zonder bloedstortinge van sijne ondersaeten deze saeke te middelen, heeft eenen ambassadeur gezonden om met het vrouwevolk een accord te maeken.

Binnen dezen tijd liet het vrouwevolk van Iper geene mans in de stad komen. Alle het buyten volk die met levensmiddelen in de stad quaemen, moesten hunne vrouwe of dienstmaerten senden maer geene manspersoonen op peine van opgehangen te worden. Ondertusschen quaem den ambassadeur van den koning van Belgis voor de poorten.

Men heeft hem de oogen verblind en in de stad geleyt ten huyse van de borgemeesteresse, woonende op het kasteel van de drie thorens in den Korten Meersch alwaer haer raed van de principaelste vrouwen ten getael van 42 vergaedert waeren. De ambassadeur sijne commissie van wegen den koning van Belgis voorgeleyt hebbende, zoo hebben sij geantwoort dat sij voortaen geene mans en wilden aanveerden ten sij op deze volgende bespreken.

Artykelen van de Ipersche vrouwen ten opsichte van hunne mans:

Art.1: alvooren dat ider man sijne vrouwe zal genieten bij de maende zal sij een maend lang bij den man zijn als gouvernante van het huys elk op haer tour en dat alle de vrouwen wiens maend niet en is zullen mogen gaen en keeren daer sij willen zonden te man te vraegen of hem reekeninge daer over te geven.

Art.2: dat die vrouwe wiens maend het is bij den man gouvernante te zijn van het huys zal mogen den keuken, de kinders en de domestiken reguleeren naer haer sin zonder den man daer kennisse te geven.

Art.3: dat geene mans hunne vrouwen en zullen mogen kastijden, nog opsluyten, nog pijnigen, nog slaen, nog smijten en veele min dooden.

Art.4: dat de vrouw wiens maend het is van ’s morgens tot den noen zal meester zijn over den man en de van ’s noens tot ’t sanderendags smorgens den man zal alleen meester zijn van het wijf.

Art.5: dat alle kinderen van alle de vrouwen van t’ selve huys zullen staen onder de gehoorzaemheyd van die vrouwe welkers maend het is, dat sij dezelve zal mogen kastijden naer haer goeddunken zonder den man daer reden af te geven.

Art.6: dat alle vrouwen wiens maend het is zal alle de sleutels van het huys besitten, de handelinge van het geld hebben, mogen nieuwe kleederen koopen naer haere begeerte en spijse naer haeren lust.

Art.7: dat die vrouwen wiens maend het is niet zal moeten werken maer dat de andere vrouwen die uyt hun maend zijn ofte domestiken zoo daer eenige zijn ofte kinders haer zullen moeten dienen en gouverneren.

Art.8: dat allen man zal moeten sijne vrouwen beminnen, eeren ende liefde betoonen zonder hun te verwijten ofte spijtsche woorden zeggen.

Art.9: zoo daer eenigen man aen deze besprokene artikelen ontbreekt ofte daer tegen komt, zullen alle hunnen vrouwen recht hebben van hem te straffen of weg je jaegen ofte dooden naer hun goeddunken.

Den gezonden ambassadeur is met deze bespreken en de artykelen van de Ipersche vrouwen ten opsigte van hunne mans naer den koning van Belgis vertrokken. Den koning deze overzien hebbende, heeft daer mede gelachen en alle de mannen van Iper ontboden, heeft aen hun deze bespreken van hunne huysvrouwen doen voorlesen waer mede een jegelijk hertelijk loog.

Dan zeyde den koning dat sij deze artikelen tot voldoening van het vrouwevolk zouden aenveerden en allegaeder zouder onderteeken, welke artykelen den koning zelve bezegelde, zeggende: ‘gaet naer Iper en draegt deze mede en doet alles volgens verzoek. Ik zal bij acht daegen tot voordeel van de mans daer in voorzien.’ Alle de Iperlingen zijn met deze bespreeken naer Iper gekomen. Men liet hun staen voor de poorten tot dat den vrouwen raed den zegel des koning gezien hadden, waer over al wat vrouwe was ten hoogste verblijd was, denkende nu hebben wij de mans onder de voeten.

Men heeft dan alle het mannevolk in de stad gelaeten en alle de mans deden volgens de artykelen. Maer acht daege daer naer zont den koning van Belgis naer de stad van Iper 4.000 ruyters en 20.000 voetgangers voor garnisoen in de stad en den oversten van deze krijgsbende brogte eene nieuwe ordonnantie mede dat alle de conditien van over acht dage gesloten ten verzoeke van de Ipersche vrouwen van geender weerde en waeren, dat hij dezen introk en teenemael daadigde en absolut beveelt dat alle vrouwen aen hunne mans gelijk voor dezen zullen onderdaenig zijn onder hun gebied en dat alle de vrouwen die daer aen zullen bevonden zijn te manquieren ofte daertegen te strijden, zullen openbaerlijk gestraft worden. Aldus wierden de Iperlingen wederom meester over hunne vrouwen.

Anno 3612 waeren binnen Iper acht vrouwen beschuldigt van eenige beraeming onder malkander beslooten te hebben van hunne mans te vermoorden. Onder deze acht vrouwen waeren 4 huysvrouwen van eenen wethouder, twee van eenen timmerman, eene van eenen isersmet en eene van eenen beenhouwer. Dit verraet ontdekt sijnde, wierden sij alle achte bij order van den koning van Belgis op vier waegens gebonden, twee en twee op alle houken van de straeten door geheel de stad gegeeselt en beyde de ooren afgesneden en voor hun leven gebannen uyt geheel het koningrijk.

Anno 3638 wierd binnen de stad Iper een zeer grooten magnifyke tempel gebouwt met eenen verheven thoren ter eere van de goddinne Minerva zijnde de goddinne der wetenschappen. Dezen tempel wierd gebouwt op dezelve plaetse daer nu het Saelhof staet. In dezen tempel wierd Minerva aenbeden, bezonderlijk van alle wijsgeleerde en groote personnagien.

Anno 3640 quaem binnen de stad Iper een genaemt Quintus Martellius afgezand van den koning van Belgis, met deze volgende ordonnatie dat voortaen alle die begeeren te trouwen moesten volbrengen deze wet, dat den bruydegom voor zijnde bruyd moeste betaelen drie gouden penningen voor die persoonen die rijk waeren, maer van minder conditie drie silvere penningen.

Het welke moeste dienen tot cieraet van den tempel van Apollo en dat den bruydegom met sijne bruyd elk verciert met eenen krans van bloemen vergezelschapt zijn van andere vrouwen, van vader en moeder en ander maegschap, moesten gaen van uyt het huys der bruyd tusschen het gespel van verscheyde instrumenten langs de straeten van de stad naer de tempel alwaer de bruyd moeste sweeren haeren man getrouw te blijven, hem te dienen en onderdaenig te zijn en dat den bruydegom moeste sweeren sijne vrouw nooyt te versteken tensij met kennisse van den borgemeester en dat om wettelijke redens bezonderlijk overspel, om wederspannigheid en om onvruchtbaerheyd.

Naer deze besweeringe moeste het houwelijk gesloten zijn van den afgoddischen priester. Aldus t’ huys gekomen zijnde, moeste men aen de bruyd zittende op eenen stoel opofferen een paer ossen, een getoomt peird en eenen schild met een sweert om hier door te verbeelden dat de bruyd met haeren man moeste verdraegen al wat ‘er in ’t houwelijk zoude voorenvallen als zijnde eene gezellinne van allen aerbeyd, periculen en pelgrimagie tot het sterven toe.

Anno 3642 heeft de vrouwe van eenen heydenschen priester binnen Iper gebaert twee kinderen zijdelings rugge aen rugge gegroeyt. Het eene was een knegtje en het ander was een meysken. Sij hebben t’ saemen blijven leven tot ontrent 15 jaeren. ’t Was wonder om zien, als den eenen voortgonk den anderen moeste agterwaerts gaen. Sij waeren beyde zeer schoon en wel gemaekt van lichaem, beyde wel ter taele.

Het knegtje is des ’s morgens gestoerven en het meysken des avonds op den zelven dag. De ouders, naer de dood van deze twee kinders, deden ter gedagtenisse op de markt eenen marbelen pilaer opregten dat hun afbeeldinge in marbel boven op eenen pilaer zeer konstig besneden, gestelt wierd.

Anno 3680 was er buyten de stad Iper ontrent de poorte van Mercurius eene groote herberghe genaemt Den Bacchus Dans. Den weerd van deze herberghe was eenen grauzaemen moordenaer die meer als 30 vrouwspersoonen heeft vermoort die op verscheyde tijden daer geslaepen of gelogiert hadden, op eene vaute opgesloten en naer alle onkuyscheden bedreven te hebben, tyrannelijk de borsten afgesneden, armen en beenen afgekapt en ten laesten den hals, welke geschonden lichaem hij alsdan smeet in eenen verborgen steenput die was in den diepen kelder. Hij wiert betrapt bij voorval dat sijn huys in brande quam en hij besig was met eene te vermoorden. Men vond in sijnen kelder alle die doode lichaemen, wiert schepelijk gekerkert en veroordeelt om levendig op de markt gebraedente worden.

Anno 3702 is overleden binnen Iper op het kasteel van de drie thorens in den Korten Meersch den borgmeester dezer stad, eenen grooten edelman van ’t geslagte der oude Troyaenen met naeme Cato Milleportus. Sijn lichaem naer de gewoonte der heydenen wiert op de Groote Markt met veele pragt verbrant. In het zelve vier lieten syg twee van sijne vrouwen mede verbranden ende sijne andere vrouwen naer Terrouaenen. Dezen borgmeester hadde eene zuster die met hem altijd gewoont hadde, zijnde een vrouwspersoon zeer groot en sterk van lichaem, zeer wijs geleert en van een groot verstand en daerom van een jegelijk zeer bemint.

Hierom heeft de wet en het gemeente van Iper verzogt van den koning van Belgis dat Moliona Melleportus zuster van den afgestorven borgmeester zoude mogen in de plaetse van haeren man de stad Iper regieren als borgmeesteresse, het welken den koning heeft toegestemt waer over een ider zeer verblijd was en om hunne blijdschap kenbaer te maeken, heeft men om haer te vereeren haer beeld in ivoor doen snijden en op een pedestal gestelt voor den tempel van Mars. Dit beelt droeg in d’ een hand eene sterre, in d’ ander had een sweirt. Onder aen den voet van dien pedestal stond haer waepen afgebeelt met eene divitie in Grieksche letters.

Anno 3732 dede Bavo Brunus koning en opperpriester van Belgis in alle steden veele tempels bouwen. Onder anderen wiert door zijn bevel binnen Iper eenen grooten en schoonen tempel gebouwt ter eere van de goddinne Juno der bruyloften en gaf eene ordonnantie dat alle mans ten minste 10 vrouwen moesten hebben en de priesters twee. Op dit selve jaer vertrok hij met verscheyde andere koningen en veel volk van de Morinnen waeronder 497 mannen waeren van Iper in volle harnasch over de zee naer Bretagnien om dat land in te nemen maer mits hij door tempeest aldaer niet konde aenlande, keerde zonder glorie weder naer huys.

Anno 3768 heeft Brunohuldis koning van Belgis binnen de stad Iper doen verkondigen als ook door geheel sijn koningkrijk dat niemand op peinde van de dood geene andere goden mogen aenbidden nog offrande doen als die negen die de stad Belgis aenbaden.

Anno 3788 is alhier in het land der Morinnen (gelijk als dan genaemt wierd) gekomen Ebrancus, koning der Bretounen en wilde syg alhier versterken tegen den koning van Belgis. Maer dezen koning beriep door geheel sijn landschap al zijn volk ter hulpe waer van de stad Iper alleen 2000 gewaepende mannen leverde. Terwijlen den koning Ebrancus hier in ’t land der Morinen veele huysen en kasteelen beroofd en verbrand hadde, is het magtig leger van den koning van Belgis op hem gevallen en naer een hart gevegt heeft Ebrancus moeten de vlugt nemen naer dat bijnaer sijn geheel leger in wanorder geslaegen was. Zoo keerden de Iperlinge victorieus in stad.

Anno 3806 wierd de stad van Iper belegert door eene groote bende landstroopers, magtig van volk die kasteelen hadde geplundert. Alle het volk van Iper nevens het garnisoen komende buyten ontrent de stad vonden mannen en vrouwen aen de boomen gehangen van de vijanden. Den koning van Belgis dit vernemende zond aenstonds eenen veld oversten met 28.000 ruyters om Iper te ontzetten.

Deze hebben de vijanden van de stad weggedreven en in de vlugt geslaegen en veele gevangen van de welke een groot deel wierden om hals gebragt. De stad Iper aldus verlost zijnde, sagt men menigvuldige menschen aen de boomen hangen. Onder anderen wierd eene vrouwe bevonden hangende aen eenen boom, zonder kleederen, de welk nog leefde. Afgedaen zijnde en wel besorgt is blijven leven en is daer naer gestorven in den ouderdom van 128 jaeren.

Anno 3840 hadde eenen heydenschen priester binnen Iper eene dogter die wel 10 voeten lang was gelijk een reusinne, daerbij dikke en fel naer proportie en zeer schoon van leden en wesen. Deze hadde zoo groote magt dat sij vier groote mans, onder elken arm twee, heeft gedraegen eene half heure verre. Sij konde schroomelijk veel eeten en was daer boven zoo snel om te loopen en verre te springen dat sij menigmaal over de riviere van ’t Ipertse heeft gesprongen. Sij is ten eynde verongelukt in het tournooyen met de lancie want bij ongeval eene steke in haer slinker borst krijgende, is van die wonde gestorven in den ouderdom van sesthien jaeren.

Anno 3842 wierd binen Iper opgeregt eenen marbelen pilaer tusschen de Groote Mark en de riviere. Men meent dat sij stond op de zelve plaetse daer nu de halle thoren staet. Men klom rondom dienen pilaer met 24 steenen trappen. Op welke pilaer stond eene groote kopere katte met twee jongen die het volk quaem aenbidden en sacrificien doen van beesten.

Anno 3848 heeft Ansonorix koning van Saxen den oorlog gevoert tegen den koning van Belgis op den welken hij verwon en overal veele steden innaem maer komende om Iper te belegeren op den tijd als ‘er in stad geen garnisoen en was, hebben al de borgers van Iper al dat waepen draegen konde syg te weire gestelt, dog naer eenige daegen tegenstand moesten sij de stad gekomen zijnde, hebben aenstonds contrarie gedaen aen het beloofd accord en begonden de stad te plunderen, de vrouwen en de maegden te schenden en andere moetwilligheden en sij bedorven op het platteland alle de staende vrugten tot verwoestinge en ruine niet alleen van de stad Iper maer van geheel het land der Morinnen.

Anno 3852 wierd binnen Iper eene capelle opgebouwt ontrent de poorte van Venus staende naer den oosten ter eere van den afgod Pluto, wien beeld van silver gegoten was met twee groote oorens aen en een scepter in de hand, stond in ’t midden van deze capelle op eene marmere colomme alwaer den prince der duyvelen aenbeden wiert op dat hij hun geen quaed en zoude doen.

Anno 3864 wierd binnen Iper bij order van den koning van Belgis de principaelste straeten der stad met bergsteenen geplaveyt, alleenlijk in het midden om beter te konnen gaen ten tijde van quad weder.

Anno 3875 is alhier in het land der Morinnen gevallen eenen zekeren Gorgobundus koning van Bretagnien met een magtig leger. Hij verwoeste en beroofde alles ten platten lande, naem ook eenige steden in als ook de stad van Iper dewelke hij overlaste met swaere tribuyten en naem uyt de stad Iper 600 jonge dogters van tusschen 14 en 30 jaeren out van de schoonste en de kloukste om deze mede te voeren naar Bretanien.

Maer Blandinus koning van Belgis dat vernomen hebbende is gekomen met eenig magtig leger ende sloeg het leger van Gorgobundus in wanorder dat hij moeste de vlugt nemen. Maer eer sijn krijgsvolk de stad Iper verlieten, zoo staeken sij den tempel van Apollo in brande alwaer de 600 maegden bijnaer al verbranden. Een deel naer het vlugten der Bretaenen gerogten nog uyt den tempel mits de borgers een deel van den tempel bluschten en doorbraeken.

Anno 3893 wierd binnen Iper de riviere het Ipertse buyten de stad naer den noordkant en binnen de stad tot ontrent de markt verdiept en verbreedt om deze revier alsoo bequaem te maeken om met platte koggen (nu genaemt barken) uyt en in de stad te vaeren tot groot gerief van de inwoonders die tot nog toe niet en hadde bevaeren geweest.

Anno 3903 wiert verkosen voor koning van Belgis eenen sekeren Melbrandus, nog maer 20 jaeren oud zijnde. Dezen nieuwen koning ordonneerde dat men door sijn geheel koningrijk zoude opsoeken hondert van de alderschoonste maegden van 14 tot 24 jaeren oud van de welke hij tot het getal van 24 van de schoonste zoude nemen voor sijne huysvrouwen en dat eene die de alderschoonste van de schoonste zijn, zoude gekroont worden voor sijne koninginne.

Deze publicatie binnen Iper gedaen zijnde, wierd alhier gelijk in andere steden eenen commissaerheer gestelt die de schoonste maegden moeste opsoeken en besorgen om op den gestelden tijd daer mede naer Belgis te vertrekken en deze aen den koning te vertoonen. Op dienen tijd woonde binnen Iper eenen wollespinder den welken onder andere kinders sijne oudste dogter hadde van ontrent 18 jaeren oud met naeme Mercuriana de welke van zoo uytnemende en zeltsaeme schoonigheyd was, daer bij wel gemaekt van leden en wel ter taele dat men niemand haers gelijk en vond.

Den vader van deze dogter wierd van den commissaer heer selve versocht en geraeden sijne dogter Mercuriana in sijne zorge en bewaernisse te geven, niet twijffelende of sij soude aen den koning welbehaegen. Den tijd nu aenstaende zijnde moesten voor den koning binnen Belgis verschijnen, zoo is den commissaer heer van Iper met Mercuriana en ontrent 13 andere schoone dogters naer Belgis vertrokken.

Daer waeren binnen Belgis boven de 160 schoone dogters vergaedert. Den dag der besigting ende verkiesinge gekomen zijnde, wierden alle die maegden voor den koning gebragt die uyt alle deze een getal verkoos van 24 de alderschoonste om allegaeder sijnde huysvrouwen te zijn. Des anderdaegs wierd wederom eene verkiesing gedaen om uyt de 24 dogters als dan uyt te kippen de alderschoonste om koninginne gekroont te worden.

Tot dezen staed en weirdigheyd als sijnde de alderschoonste en uytmuntenste van al wierd van den koning verkosen onse Mercuriana, dogter van eenen wollespinder en gebortig van Iper, de welke acht daege daer naer gekroont wierd koninginne van Belgis. Als wanneer door geheel het koningrijk en bezonderlijk binnen Iper de tijdinge aenkwaem van de krooninge van de nieuwe koninginne, zoo wiert’ er treffelijk geviert.

Den koning zelve tot erkentenisse dat sijne koninginne van Iper gewonnen en geboren was, ontsloeg ten haeren opsichte de borgers van deze stad van verscheyde tollen en dede daer en boven het huys waer haeren vader inwoonde dede hij tot den gronde afsmijten en zeer magnifykelijk herbouwen om den vader daer in te woonen, hem gevende veele schatten en rijkdommen en tot eene eeuwige gedenkenisse dede hij op den gevel van dit nieuw huys haer beeld in marmer gesneden onder een pavaillon stellen met daer onder een Grieksch opschryft in goude letteren.

Anno 3912 wierd binnen Iper eenen grooten thoren gebouwt tusschen de twee waterloopen van ’t Ipertse, dat is op het eyland rond de welke de riviere haer nu in twee armen verdeelt. Men meent dat dezen thoren stond ontrent den hoek nu staende de Kiekmarkt aen de noordzijde. Dezen thoren diende voor eene hooge schoole alwaer de priesters der afgoden (die druiden genoemt wierden) de jongheyd leerden dat de ziele van den mensch onsterffelijk is maer dat sij verhuyst van het een lichaem in het ander, dat de ziele van eene hooverdige jouffrouw wel veranderde in eenen pauw, van eenen gulsigen man in dat van een verken, van eenen ontugtigen in het lichaem van eenen stier, van eenen dief in het lichaem van eene raeve, van eenen doortrapten en schalken mensch in het lichaem van een serpent en de ziele van eenen ondeugende vrouwe gink woonen en veranderen in eene katte. Sij leerden ook den loop der sterren en planeeten en de magt van de onsterffelijke goden.

Anno 3940 beschrijft men dat den dragt binnen de stad Iper in de mannenkleederen was genoemt een klokke ofte hijke. Dat was een mantel onder de kele met eenen knoop ofte haek toegemaekt, zonder mauwen, zeer nauw aen ’t lijf zoo dat men bijnaer het fatsoen van hunne leden konde zien. Sij en droegen geene broeks. Sommige hadden dusdaenige mantels van vellen gemaekt waer over sij dan trokken een slobberagtig lang kleed als eenen tabbaert. Op hun hoofd droegen sij eene platte mutse van laeken of van leer op het fatsoen gelijk de mutsen van de tegenwoordige arme knegten binnen Iper. De jonge dogters tot teeken dat sij ongetrouwd en nog maegd waeren, droegen menigvuldige linten en strekken op het hoofd tusschen het hayr gevlogten van alderleye couleuren, als ook veele linten en strekken aen hunnen mouwen en voor hunne borsten, de eene kostelijker als de andere, elk volgens hunnen staet.

Als eene jonge dogter haer liet bedriegen, konde deze nimmermeer tot een houwelijk geraeken alsof sij zoo rijk zoo schoon en zoo jong waere. De getrouwde vrouwen beminden zoodaenig hunne mans als hun eygen ziele waer uyt dat spreekwoord voortgekomen is: ‘Man en wijf, twee zielen in een lijf’.

Anno 3948 heeft het geweldig gedondert en geblixemt, vervoegt met eene geweldige aerdbevinge die wel twee heuren lang deurde. Door deze aerdebevinge is binnen de stad Iper den grooten tempel en hoogverheven thoren van den afgod Apollo ingevallen. Veele volk was daer ingevlugt zijnde, daer bleven boven 200 menschen dood. In ’t jaer naer de geboorte Christi 478 of daer ontrent doen Childerik den 4den koning in Vrankerijk regierde , door sijn ongebonden leven wiert van eenige van sijnde onderzaeten verjaegt.

Zoo verkosen de Franschen in sijne plaetse eenen Romainschen hertog Gillon waer door eene groote oneenigheyd en inlandsche oorlogen veroorzaekte onder de gemeente, d’ een partie houdende met den koning en de andere met den zelven hertog, zoo dat een ieder genoodzaekt was hem te versterken tegen sijne aenstaende vijanden.