Kop over kulten

Posted by  ivan.vanherpe@westhoek.net   in       7 months ago     230 Views     Leave your thoughts  

Oude Vleterse woordenschat

Kulten was in mijn jonge tijd nog heel gebruikelijk voor ‘kleren’. We hadden allemaal onze beste en onze weke kulten. Als ik een handje toegestoken had op het land of in de stallen en terug naar mijn kamer kwam om te studeren, dan zei mijn moeder gewoonlijk; ‘doe je vuile kulten af en trek propere kleers aan’.

Van een magere vent zeiden we; ‘hij valt uit zijn kulten’, of nog schilderachtiger; ‘het is al kop en kulte!’

Een jongentje dat naar school kwam met veel te grote kleren van een oudere broer verweten we spottend ‘kop en kulte’ of ‘kulte-marchand’. Het slachtoffertje tilde daar niet zo zwaar aan en wijzelf meenden het niet zo erg, want we wisten dat we vroeg of laat ook aan de beurt kwamen met zo’n vogelschrikplunje van een oudere broer.

Van een bouwvallig huis of meubel zeiden we; ‘het valt kulte van een’ of ‘kulte verscheen’. En van een slordige huishouding heette het ’t ligt daar allemaal kop over kulten’ of ‘kol over kulten’. Synoniem hiervan was het schilderachtige ’t ligt er allemale kop over konte’ of ‘kol over konte’ (onderste boven). Of sterker nog; ‘Kol over kloten’.

Nog een laatste voorbeeld om aan te tonen dat kulten werkelijk tot het dagelijkse taalgebruik behoorden: ‘dat jongentje heeft in zijn kulten gedaan van benauwdheid’. Het was minder erg als je in je kulten deed van het lachen.

Ik zou niet durven zeggen dat het woord kulten een ongunstige of pejoratieve betekenis had, maar het behoorde uitsluitend tot de taal van het volk. Boeren en arbeiders gebruikten het even veel en wellicht meer als kleers. Maar iedereen wist dat je het bijvoorbeeld niet gebruikte tegenover de schoolmeester, de pastoor of de dokter. De burgerij sprak van kleers en het volk van kulten. Je hoorde op Westvleteren-dorpbij de platseflokkers haast uitsluitend van kleers spreken en bij de bosuils van de paterhoek van kulten. Dit standenverschil heeft sociale achtergronden die streekgebonden zijn.

We vinden het woord terug in het Engels ‘clothes’. Er heeft alleen metathesis plaatsgehad, d.w.z. de medeklinker l en de klinkers o/u zijn onderling van plaats verwisseld. In het Engels behoort clothes tot de algemene taal zonder enige bijbehorend reukje. Misschien is dat bijhorend geurtje er de oorzaak van dat ook in de Vleterse gewesttaal dit woord in onbruik geraakte terwijl het Engelse clothes zich handhaaft.

Hoe het in zijn werk gaat met woorden die opkomen en woorden die verdwijnen, daar verstaat een mens dikwijls de kulten van. De ‘kulten’ vormden een veel sterkere ontkenning als het woord ‘niets’, maar voor zover het me bekend is kwam het alleen voor bij het werkwoord verstaan.

De jongere generatie zal waarschijnlijk bij het lezen van mijn bijdrage voor Vlietmara gemonkeld hebben; ‘ik versta daar de knoppen van’, maar dat is niet meer zo schilderachtig als het bovenstaande. We bezitten inderdaad in het Vleters een schat aan schilderachtige zegswijzen en uitdrukkingen. Je moet eerst zoals ikzelf tientallen jaren van de streek weg zijn vooraleer dat je dat opvalt.

Ons Vleters is ook pittig en geestig. Is het u ook opgevallen dat er in die opgerakelde oude voorbeelden heel wat stafrijmen voorkomen? Kop en kulte, kol over kulte, kol over konte. Om de kracht en de pit van die zegswijzen te vatten, volstaat het niet dat u ze op papier hebt. Het is beter dat u ze hoort; dan zal het u opvallen dat de geboren en getogen dialectspreker drie vierde van zijn stemvolume op de k’s uitstort.

Nadat ik klaar ben met schrijven, vallen er me nog een paar zegswijzen met kulten te binnen. ‘Ze helpen hier alles aan de kulten’. Dat zal mijn vader wel gezegd hebben toen de Engelse soldaten in 1915 de ‘ballon captif’ (in de volkstaal: het zwijn) in zijn weide kwamen installeren of toe de Amerikanen in 1917 hun treinroute dwars door zijn land legden. Die hebben er inderdaad alles kapotgemaakt. Ook toen de Tommy’s en de Yankees al lang weg wagen zei hei nog dat het hier al aan de kulten was.

Nu zal ik echt stoppen. U zou anders zeggen; ‘loop naar de kulten, loop naar de konte’. Deftig vertaald wil dat zeggen ‘loop naar de maand’ of maak dat je wegkomt. Dat doe ik dan ook, maar niet langer dan tot de volgende keer.

.
Julien Peperstraete in ‘Vlietmara’ van 1982

No Comments

No comments yet. You should be kind and add one!

Leave a Reply

You can use these tags:   <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>