‘t Loopt al zo zere buiten of binnen

Posted by  ivan.vanherpe@westhoek.net   in       4 months ago     174 Views     Leave your thoughts  

Zegswijzen met binnen en buiten

De hele ons omgevende wereld is eigenlijk in te delen in wat binnen en in wat buiten gebeurt. Daarmee is in taal en dialect meteen de overvloed aan wendingen en samenstellingen met ‘binnen’ en ‘buiten’ verklaard.

We beginnen met een paar eenvoudige voorbeelden met ‘binnen’: ‘teure maarbinnen’; ze waren weg naar binnen; ‘t naast’ es ool binnen; houd u binnen, ‘t ga beter zijn; waar e(s) moeder? Z’ es binnen. – Schilt er iets te? – Ja’t, ‘t es ool van binnen, dat ‘t hem uitsmiête, ‘t zou veel beter zijn’. Figuurlijk : ‘Eiet ool binnen?’ Jeik, ‘k en kan ‘t ool nie mê verliezen; j’es binnen bes(t).

Zo ook treffen we ‘buiten’ aan in de betekenis ‘buiten, in de open lucht’ of ‘naar buiten’: ‘wat voor were es’t buiten?; slaat dat stof buiten uit; a’je buiten ga, dekt u; ja maar, hier nie spelen, buiten spelen; zet de vuilbak buiten; lat den hond buiten, stikt ‘n van buiten in ‘t kotje; moe je oolsan naarbuiten liggen kijken?; ge keunt er met ruze al buiten an; j’ê nog keunen naar buiten klauwieren; gehiêl den hannekesnest moe buiten’.

Daarnaast zijn er de uitdrukkingen: ‘n memorie buiten ordinaire, buiten ons weten; j’esbuiten gevaar; dad es buiten mijn grepe; a’t er toen wat gebeurt, ge zijd alsaan buiten scheute; j’es buiten de schreve gegaan; z’es buiten kennesse; je lag buiten zijn zelven; je wasbuiten zijn zelven van colère; z’es buiten spel, z’ê gezeurd; ‘k ben buiten asem; dad es buiten mijn macht; j’es buiten ordonnans gekliêt, j’es ievers de keppe van nen officier; a’t ie alzoo voort de biêste scheert; j’es daar man van buiten; ‘k kenne dadde van buiten, en toen nog ip mijn duimke ook…. lik mijnen onze vader, … lik ‘n lesse, … lik ‘n liedje; j’ es met zijn haar al buiten gegroeid.

Binnen en buiten komen vaak in tegenstellend verband voor : ‘nie alsaan uit en inloopen, ‘t es’t iên of ‘t ander, binnen of buiten; afboorden al binnen, den eg al buiten; ‘t loopt al zo ziêre buiten of binnen.

We noemen nu enkele samenstellingen met binnen : binnewêrk; binnemeur, binnekelder, binnentrap, binnedeure, binneraam, binnestik, binnetraverse, binnestaander, binnegote, binneschuiver, binneschof, binnedeksel, binnenegge, binneklinke, binneslot, binnemate, binnensnee van ‘n schave), binnezole, binneleer, binneband, binnekamer, binnekoerke.

Talloos zijn de met ‘binnen’ samengestelde werkwoorden, die telkens een beweging uitdrukken: ge’n meug z’ool in iêne kiê nie binnen laten; lat ze maar binnen komen; metzuk ne winkel, ze komen zoete binnen; vraagt die jongen binnen, je ga verstijven van de koude; ge moet z’ in de keuken nie binnenliên; ‘k ga daarne kê binnenspringen en ‘n goe pinte bier drinken.

J’êd ‘n paar pinten binnen gelapt; me gaan ons daar laten binnen sliêren; ge moet ool die gasten hier nie binnen trekken; den oest in de schure binnen trekken; z’ên den binnen gedraaid; je koste ge ze binnen raaien of binnenspelen; je speeldege ne gehiêle schelf petatten binnen; ‘k en kostege dad eten nie binnen krijgen; binnenbreken; ‘t es ool binnengeblauwd goeds; j’es bezig met hem ziêre binnen te boeren; je kwam daar binnen gedosschen met ‘n geweld van ool d’hjelsche duivels.

J’es daar binnen gevochten; j’es daar binnen gerocht spijts huldren duivel; ne plakwaaier ook: de waste binnen halen of inhalen; z’ên ‘t hooi binnen gehaald; zou je dat pakske willen binnen pakken; al dat stof kwam hier binnengewaaid; gehiêl die bende vluchterlingen kwam in ons huis binnengewaaid; je giet ze nog al redelijk binnen; al dat wat er kwam ons keuken binnengeloopen; ‘t en doe nie anders of binnenleken; ‘t regende zo bermhertig vele binnen, damme met ne paraplu in ons bedde lagen.

Ge moet al dat stof hier nie laten binnenstuiven; let ip, ge schuurt al de looge binnen; klets maar ziêre da klutske moortel binnen; ‘k ga daar iênigte nagels gaan binnen buisschen; vraag dan ze’ t binnen bringen al passeren; ze vollen hier ip ‘t onverwachste binnen, en g’en ê gin eten, zuk ‘n bende; ‘k zou hier wel ne kê binnenwippen; a’t ie ozoo voort doe, je gaad allichte zijn putje binnendretsen.

‘k Ga mij hier maar binnen schieten; pianekes binnenschuiven; ‘t es hem die mij binnenstuikt; je stuikt daar maar binnen; ge’n moet ze nie laten binnen drummen; je kwam daar binnen gedonderd met zijn haar recht omhooge; me gaan moeten binnen vluchten voor de vlage; verzichtjes binnen rien; keund je gij dadde alliêne binnen slepen; sleur tene zak in de kelder; kolen binnensmijten; keund je ‘t er nie binnen wringen; me gaan ze binnenheffen, maar me moen met vier man zijn; een zoomke binnen leggen; ‘t es sluiterkesdag.

‘k Ga mijn vader binnensluiten; kwestie of gaan me binnen meugen; ‘k zou mij daar nooit binnenriskieren; hoevele keund je er alzoo wel binnenslaan?; j’ es bezig met binnen te duwen, te steken, je gaat allichte nog gaan walgen; binnenslikken ; ‘n vuile peerderemedie binnenpakken; koekskes binnenmuffelen; ge zijt daar bezig met binnen te luizen, ge draait daarnog entwa binnen; ze zijn bezig met hulder binnen te mesten; binnenpalmen; ‘n kistje binnen metsen in ‘n sprongske.

Het bijwoord ‘buiten’ komt gesubstantiveerd voor als ‘den buiten’ voor ‘het platteland’. Wie ‘ip den buiten woont, die is ‘van den buiten’. Deze betekenis ‘plattelands ‘vinden we in de volgende samenstellingen terug. We spellen de woorden met ‘ui’, maar we weten dat daaraan het Westvlaamse /y/-foneem beantwoordt, dat in het Kortrijks als ‘ö’ gerealiseerd wordt.

‘Buitenprochie; buitengemeente, buitemins, buitevolk, buitewever, buitedokteur, buitepaster ook: boerepaster, buitegoed, buitendoeningske, buitechampetter, buitemeisen, buitemeiske, buitejongen, buitestaminee, buitesmesse, buitekapelje, buitekêrke: ook: boerekêrke, buitemuziekske. De kleinerende en ook wel hautaine houding van de stedeling tegenover al wat buiten de stad gebeurt, klinkt nog veel sterker door in de samenstellingen met ‘boere’: boeremuziek, boereburgemeester, boeremode. boereleute.

We verlaten de ‘buitelucht’, het rijmpje van ‘boerinneke van buiten’ nog in de mond, en noemen nu enkele samenstellingen met ‘buiten’ in de betekenis ‘buitenkant’: ‘buiteweeg, buitewêrk, buitekant, buitedeure, buiteraam, buitekasse, buitetrap, buitekelder, buitemeur, buitenegge, buitestaander, buitestik, buiteslot, buiteschuiver, buitepooten van stijlmeubels, buitegote, buitendeksel, buiteschof, buitestoor, buiteblaars, buitebuzze, buitepeerd. Wie echter ‘de buitewacht’ krijgt, wordt gewoon aan de deur gezet, die mag er geen voet meer over de ‘zulle’of drempel zetten.

Ook met ‘buiten’ zijn talrijke werkwoorden samengesteld, waarin buiten eigenlijk ‘naar buiten’ betekent: ‘k en ê vandage nog nie buitengekeken; ge’n moet daar niet gaan, ze kijken u daar buiten; buitensteken; buitenslaan; buitenschippen, buitenstampen; ‘n meubel buiten dragen; buiten rijden; trekt dat vlas buiten; me gaan dene kêrel hier buitensmijten; smijt d’aschen buiten; ‘t en zou nie lange deuren, ze zouden u al gauwe buiten bustelen; ge’n zijt nog maar ooit binnen, ze zouden u buiten drummen; de zaterdag.

Dat vrouwvolk zoud u buitenkuischen; vierkantig buitenzetten; a’je nie en zwijg, me gaan u buiten kegelen; buiten spierelen; a’je nie stille’n zit, me gaan u buiten valsen; dan ze mij mosten affronteren, ‘k zou mij al gauwe buiten dansen; ‘k zou dien al gauwe buiten rammelen, ossie van zijne snot maakt; ‘k spouterdege buiten, g’had mij moeten zien wippen; buitendraaien; a’t ie van zijnen aap makt, me gaan den buitenschijveren; buitensluiten; buitenfluiten, buitenklappen; buitenblazen, buitenkletsen ; buitenhelpen; buitenvloeken; buitenfoefelen; buitenwringen; ge zoud’ hier gauwe buitenliggen; de jongens buitenjagen; buitenweunen ; buitenliên; buitenloopen; buitendujen; de waste buitenhangen enz.

Binnen en buiten komen vanzelfsprekend vaak in tegenstellend verband voor: ‘wat verschil van stoffe, de binnekant bij de buitenkant; j’es al vooren buitengesmeten en je komd al achter were binnen. Of ‘ge moet die latte nie binneweerts maar buitenweerts houden.

J. Soete en F. Debrabandere in ‘Leiegouw’ van 1978

No Comments

No comments yet. You should be kind and add one!

Leave a Reply

You can use these tags:   <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>