banner
mei 20, 2021
1326 Views

Een lucratief handeltje

Written by
banner

Het kapittel ‘Saint-Pierre’ van Rijsel, op en top een Vlaamse stad, wordt gesticht door graaf Boudewijn in het jaar 1066. Via een reeks van schenkingen, komt ze de daaropvolgende jaren in het bezit van het ‘altare’ van een pak kerken en bidplaatsen in de Westhoek en in de streek van de Leie en zelfs verderop in het binnenland. Ik beperk mijn reeks tot de kerken waar men het niet direct van zou verwachten. Zo komt in 1088 het altaar van Gits bij Roeselare onder controle van het Sint-Petruskapittel. Het altaar van Wervik volgt in 1090, en de daaropvolgende decennia dikt het aantal bidplaatsen verder aan. Aan elke bidplaats zijn tienden verbonden, opbrengsten van belastingen die elke parochiaan moet afstaan aan zijn of haar respectieve kerkvader.

Een lucratieve handel die tienden, die trouwens nog aangevuld worden met de offergelden. Een deel gaat naar de kapelaan en de rest van de tienden gaat gedeeltelijk of volledig naar de eigenaar van het ‘altare’. Twee derden van de tienden van Roeselare verhuizen naar Rijsel, 10% van de kerkelijke opbrengsten van de graaf van Vlaanderen verdwijnen in hun zakken. Ook in het bisdom van Terwaan zwaait het kapittel de scepter over het ‘altare’ van Vlamertinge en Dranouter die in de oude kerkelijke geschriften als ‘Flamberlinghes’ en ‘Dranoutre’ aangestipt staan.

Doornik kan in de vroege middeleeuwen gerust bestempeld worden als de belangrijkste stad van de regio. De proost van het Rijselse kapittel danst naar de pijpen van de bisschop van Doornik. De macht en de invloed van Doornik op Wervik is navenant. Defrancq geeft het ook zo aan: ‘wie het patronaat van een kerk bezat, liet het door een zeker ceremonieel blijken, dit vooral onder Franse invloed die zich onder meer in het bisdom Doornik liet gelden. De patroon eiste een zetel op in het hoogkoor en hij moest in het koor begraven worden.

Zijn “obiit”, een ruitvormig houten rouwbord, moest in de kerk worden aangebracht; zijn wapenschild en wapenspreuk op de kerkmuur geschilderd of gebeiteld. Niet zelden was de pastoor verplicht de patroon bij het binnenkomen van de kerk het gewijde water aan te bieden. Talrijke misbruiken slopen op die manier binnen.’ De kerkelijke inkomsten die verbonden zijn aan het ‘altare’ voorzien trouwens een stuk van die inkomsten voor de bedienaar van de erediensten. Deze vergoedingen worden het ‘bodium’ genoemd en komen dus toe aan de kapelaan of de lokale parochiepriester.

Het inkomen van de pastoor bevat zo ’tienden’, 10% van alle opbrengsten van de kerk en het koor. Een tiende van alle offergaven, het mishonorarium en de opbrengsten van de stichtingen, schenkingen en verworven eigendommen. Vanaf de jaren 811-813 zijn het de inwoners van de diverse parochies die er voor zorgen dat de tienden aan de parochiekerk worden betaald. Tienden die in handen vallen van niet-geestelijken moeten op bevel van de kerk gedeeltelijk worden teruggeschonken en verdwijnen in de grijpgrage handen van de abten en abdissen van lokale kloosters en abdijen. De parochiepriesters heffen tienden op het graan, de veldvruchten en op de kweek van gevogelte en dieren. Ze worden door de bewoners zowel in natura als in cash betaald. Vanaf de 9de eeuw komt een deel van die tienden eveneens toe aan de heren en de vorsten.

Je begrijpt meteen waarom de grenzen van de parochies in Wervik goed aansluiten met de grenzen van de diverse heerlijkheden. Vooral het kapittel van Rijsel boert goed want het krijgt twee derden van de Wervikse tienden toegewezen. De Sint-Maartenskerk is de eerste kapelanie voor wat Wervik betreft. Wanneer de kerk gebouwd wordt, weet Defrancq niet te vertellen. Zeker niet voor de 9de eeuw. Hij heeft het vermoedelijk over de stenen constructie die de kapel van de heilige Maarten van Tours vervangt, het gebouwtje dat op zijn beurt bovenop de funderingen van de oude heidense offerplaats, de tempel van Mars, gebouwd werd. Je kan trouwens de ouderdom van zowat alle parochiekerken van de Westhoek linken met een periode kort na de sterfdatum van hun respectieve patroonheiligen. De heilig Medard van Noyon is er overleden rond 550. Honderdvijftig jaar na Maarten van Tours.

De eerste kapel die de Sint-Medarduskerk voorafgaat, zal er dus ook grofweg diezelfde tijd na de constructie van de Sint-Maartenskapel opgetrokken worden. Dat geldt uiteraard niet voor de Sint-Maria-Magdalenakerk die vermoedelijk een stuk jonger is en pas gebouwd wordt nadat de rage van de mannelijke heiligen wat is uitgeraasd en men terug grijpt in het arsenaal van de figuren uit het begin van het christendom. Het valt wel op dat het grondplan van de drie Wervikse kerken vrij identiek is. Met de Sint-Medarduskerk als grootste.

Er is sprake van zes heerlijkheden: Wervik (het centrum), Eecke, Ter Elst, Canonickhove, Cruys en Oosthove. Aan de zuidkant van de Leie is er ook bewoning. In oude Rijselse documenten duikt nieuwe informatie op. De heuvelrug van Wervik en de Pevelenberg zijn de twee hoogste heuvels van het arrondissement Rijsel. Als gehuchten worden hier uiteraard Franstalige plekken aangegeven, maar ik probeer waar mogelijk te vertalen: Le Blaton; La Planche-de-Pierre, La Montagne (de Berg), La Bouteille-Noire (de Zwarte Fles), Le Robinet (de Kraan) en La Ferme brûlée (de Verbrande Hoeve). De naam van Viroviacum slaat met verloop van tijd aan het muteren. Latijn zal wel niet besteed zijn aan de gewone mensen.

–

Uit deel 7 van ‘De Kronieken van de Westhoek’

Article Tags:
· · · · · ·
Article Categories:
terug naar het verleden
banner
› http://www.dekroniekenvandewesthoek.be

Vlaamse geschiedenis zoals je die nog nooit beleefd hebt!

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *