In deze periode begon men hier en daar de ‘perse van vrijheid’ te planten, de zogezegde boom van de vrijheid. De troebelen vermeerderden altijd maar, de ware geestelijken werden van langs om meer verjaagd. Velen die Frankrijk hadden verlaten werden door een decreet teruggeroepen op verbeurte van al hun goederen. Velen keerden terug maar velen ook niet, ze bleven wonen in de nabijheid van de Franse grens, ergens in een klooster. Wie van de priesters zijn eed aan de Franse republiek niet wilde afleggen werd vernietigd en verjaagd.
Rond die tijd kwam ons land vol soldaten, vermoedelijk was dat om de Fransen tot rust te dwingen. Op 20 april moesten al de toegekomen soldaten opnieuw vertrekken, naar de kanten van Givet waar de Fransen zich concentreerden. Negen dagen later marcheerden 3.000 à 4.000 Franse soldaten weg uit Rijsel op weg naar Doornik. De keizerlijke manschappen zijn op hen ingevallen op zowat drie kwartier van deze stad. Ze rukten op in drie colonnes met redelijk wat Groene Jagers. De Fransen sloegen op de vlucht en moest 5 à 6 doden achterlaten. Ze moesten ook een kanon en enkele wagens met brood achterlaten waardoor de buit toch wel aan een redelijke som geschat was. Na hun terugkeer hebben ze in Rijsel de poorten gesloten en de klokken geklipt, met een geschreeuw dat door de hele stad te horen was, dat iedereen zijn wapens moest oppakken of dat de vijand hen op de hals zou vallen.
Ze hebben de aanvoerder van de vluchtelingen uitgescholden voor verrader en hem zonder enig onderzoek op een wrede manier vermoord. Ze lieten ook zonder pardon pastoor Saladijn vermoorden, de dorpspriester van de parochie van Magdalena welke in vrouwspersoon verkleed was om te vluchten. Enkele krijgsgevangenen, twee of drie werden ook zomaar geliquideerd waardoor er in de assemblee te Parijs een grote beroering zou ontstaan. Dat resulteerde in een ordonnantie dat ze seffens de daders van deze lynchpartij moesten oppakken en dat ze nu als criminelen moesten berecht worden. Na diverse Oostenrijkse aanvallen hebben de Fransen daar uiteindelijk moeten wegvluchten. Maar de geestelijken bleven nog altijd sterk vervolgd op Franse bodem waardoor we ze hier in allerhande vermommingen zagen opduiken.
De ene in boerenkleren, de andere als kooplieden, zolang ze maar uit Frankrijk konden wegraken. De malaise bij veel duizenden burgers op het Franse grondgebied was onbeschrijfelijk. Wat ze daar allemaal uitvonden om de geestelijken en de goede burgers te plagen op de zondagen en de heiligendagen konden we zien in Komen en Linselles. De burgers die verzaakten aan de ware godsdienst verboden nu op hun beurt aan hun medeburgers om naar de diensten van de oude geestelijken te komen.
20 mei 1792. Men heeft hier in Wervicq-Sud de boom van de vrijheid geplaatst. Om deze plechtigheid op te luisteren ontboden ze onze muzikanten om met hun geluid de triomf te gaan verheffen. Maar dat hebben ze vlakaf geweigerd. Daarop hebben ze dan maar de muzikanten van Tourcoing gevraagd. Deze zijn gekomen met acht speellieden en terwijl ze aan het spelen waren zijn daar 20 keizerlijken toegekomen tot op de Leiebrug, waardoor de Franse vrijheidsstrijders aan de overkant zodanig bevreesd waren dat ze met al hun vrijwilligers op de vlucht sloegen van bij hun vrijheidsboom. Dat is de reden waarom onze inwoners hen voortaan als ‘vromme heldenaars’, zeg maar pantoffelhelden gingen beschouwen.
17 juni 1792. De Franse troepen zijn binnengedrongen op de keizerse grond en hebben hier al voor een eerste keer overnacht. Er is sprake van 25.000 à 26.000 mannen met ongeveer 40 stukken kanon, 30 caissons met equipage voor tenten, hooi, stro, kolen naar avenante van het volk. In de buurt van Ieper lagen er nu 10.000 à 12.000 soldaten en ook in de omgeving van Halewijn was er een zeker getal aanwezig. De volgende dag zijn ze gaan kamperen omtrent de Koekuit. En de anderen zijn via Menen naar Kortrijk opgetrokken. In hun opmars hebben ze maar kleine weerstand ontmoet van de keizerlijke wachters die voor ze vluchtten wel nog tegenstand probeerden te bieden.
Op de 20ste meerden hier 24 schepen aan met hooi en stro en twee schepen met graan die het leger volgden via de Leie. Bij de aankomst van de Fransen te Kortrijk bood een keizerlijke brigade van zowat 600 manschappen de nodige tegenstand. Maar de overmacht van de Fransen was zo groot dat de mannen van de keizer Kortrijk moesten ontruimen. De Oostenrijkse troepen trokken zich nu terug tot bij de Gentse poort waar ze zich enkele dagen sterk hielden en nog meer weerstand boden. Ze verdeelden zich in groepjes en positioneerden zich in korenvelden, hagen en pachthoven van waaruit ze veel ongeleerde Franse vrijwilligers gekokkeduind hebben. Op een bepaald moment hebben ze al hun overjassen op stokken geplant in het midden van een perceel koren.
De Fransen meenden dat het allemaal soldaten waren en begonnen te vuren op de jassen. Even later werden ze echter doodgeschoten. Dan hebben de Oostenrijkers een soort brug over het water gemaakt en begonnen ze vanop deze constructie op de Fransen te vuren. Toen die grote tegenstand boden gaven de keizerlijken die in Franse handen en terwijl deze nu massaal op de constructie vielen bleek die ‘vals’ gemaakt en hebben de keizerlijken de hele brug doen ineenstuiken waarop ze de Fransen op geweervuur trakteerden. Het water lag achteraf vol van hen die hier het leven hebben gelaten.
28 juni 1792. Zowat de hele nacht hebben beide legers met kanonvuur op elkaar geschoten. De 29ste bleef het grof geschut aanhouden maar werden de voorgeborchten in brand gestoken. Die nacht trokken de Fransen zich terug en werd het rustig in Wervik. Wel te verstaan dat de bevolking van de Franse zijde massaal op de vlucht sloeg uit vrees dat de keizerlijke troepen weleens Wervicq-Sud zouden komen plunderen. Op de 3de juli zijn de keizerlijken met een patrouille van een man of zestien de Leie overgestoken om huiszoekingen te doen op het Franse deel van Wervik.
Ze gingen op zoek naar geweren en naar de kledij van vrijwilligers. Ze hebben er de boom van de vrijheid geveld en naar Menen gevoerd. Hier en daar eisten de soldaten met het zwaard in de hand geld van de Franstalige inwoners die in hun ogen republikeinen waren. En toen ze vertrokken waren escaleerden de onderlinge meningsverschillen onder de burgers nog meer. Het was zodanig erg dat ze elkaars huizen en eigendommen wilden beroven en in brand steken. De 5de juli zijn de keizerlijken nog een keer op Frans grondgebied teruggekeerd en hebben ze er nog een flinke schep aan toegevoegd. De Franse burgers die in vrees leefden, vroegen hulp aan hun soldaten en eigen vrijwilligers. Wanneer de Oostenrijkers dit bemerkten zijn ze naar Menen gelopen om er nog meer van hun krijgsvolk bij te betrekken.
De Fransen besloten daarop om de brug over de Leie op te trekken. Even later werd er door beide kampen hevig op elkaar geschoten. De zoon van Karel Stoffel is overgelopen naar het Franse kamp. Hij voegde zich bij de Brabanders van de bende van Polouche, maar hij wilde wel voorop strijden wanneer de keizerlijken zouden oprukken. Die aanval begon op 6 juli en Stoffel kreeg al direct een schot in de buik. Men heeft hem naar het hospitaal van Komen getransporteerd, en na hem een vrouw die daags voordien het groot verlies van een zoon te verwerken had gekregen.
Ze droeg nog zijn bajonet onder haar schort want hij was een Franse vrijwilliger die, om zich nog beter te verdedigen voor de herberg ‘Le Roi de France’ was voorbijgekomen en daar had ze een kogel boven haar linkeroor ontvangen waardoor ze aan de andere kant in de muur is gevlogen en doodviel. Na enkele uren hebben ze haar van deze kant over de Leie gestoken, de vrouw overgebracht en begraven.
De burgemeester en de baljuw hadden die 6de juli alle mogelijke inspanningen geleverd en ze slaagden er in om een akkoord te maken met de Franse municipaliteit. Voor een gerust gevoel aan beide zijden en omdat de Fransen de brug over de Leie hadden opgetrokken hebben de Wervikanen aan de Vlaamse kant de brug geschoord zodat ze die niet meer zouden kunnen neerlaten. En zo waren de Franse burgers niet meer bij machte om naar de stad te komen. Twee dagen later hebben ze dan toch de brug neergelaten omdat een ontelbare massa volk elke zondag naar de kerk kwam. En niet alleen daarom; de bewoners van de Leiestraat waren verbitterd over de verwijten die ze naar het hoofd geslingerd kregen van het ‘steevolk’ omdat de Fransen door hun schuld hadden moeten vluchten.
Daardoor werd er haast dagelijks gevochten en ruzie gemaakt. Op de 15de juli vonden de magistraten van beide kanten het nodig om de brug tussen 22u en 4u op te trekken. Op die dag heeft een bende vrijwilligers de boot van Joseph Bulcke, dewelke een groot pachthof bezat tussen Komen en Wervik laten ophalen, net zoals de boot van Mortier die daar in de buurt lag. Ze vreesden dat de keizerlijke patrouille deze boten zou gebruiken om naar de Franse kant te varen om er enige pachthoven te gaan plunderen. Komen was op zijn weerhouden omdat de keizerlijken in juli nog de boom van de vrijheid op Wervicq-Sud hadden afgehakt.
Ze vreesden dat dit hen eveneens zou overkomen. Die van hen was een schone boom waarvan men in de omtrek van tien mijlen zijn gelijke niet vond. Het ging om een pijnboom met een stam van ongeveer 100 fasselen. Het was zeker niet zonder reden dat ze zich versterkten en de nodige patrouilles deden met 600 mannen. De brug was opgetrokken, er stonden palissaden geplant dwars over de straat, met een centrale poort. De hele omgeving van de boom was voorzien van palissaden. Men meende hier echt wel dat al hun geluk en zaligheid in deze boom besloten zat.
Ze zijn diverse keren afgekomen om de bruggen van Wervik, Waasten, Armentières en al de plaatsen waar men de Leie zou kunnen oversteken te controleren of alles wel degelijk goed afgesloten was tegen hun vijanden. Op een nacht blaften er twee of drie honden en dat was op zich al voldoende om een half uur alarm te slaan omdat ze meenden dat de vijand op hun hielen stond. Al de nieuw aangestelde pastoors deden ondertussen al wat ze konden om hun parochianen aan te moedigen.
Augustus 1792. Op de 4de heeft Constantinus Leroy zich verhangen. Daags nadien werd een muziekmis gehouden ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van de Schreiboom, gevolgd door een octaaf van negen missen en loven, tot de welvaart van het land, met de miserere echter elke dienst. Dat alles op bevel van Augustinus Dumont, de toeziener van dit mysterie. Op 26 augustus hielden we een solemnele misviering met een Te Deum over de kroning van Franciscus (de nieuwe keizer met name ‘Frans’). Op zondagmorgen 26 augustus lieten de Fransen de Leiebrug pas om 6u zakken.
En omdat er heel wat volk onderweg was om naar de kerk te komen, verkozen ze om de oversteek te maken met de boot van de blekerij welke een eindje verderop lag. Maar de boot was helaas te zwaar geladen waarom die dus ook omkieperde. Al de misgangers vielen in het water, maar gelukkig is er niemand verongelukt. Op de laatste dagen van augustus hebben de keizerlijken in de omgeving van Deûlémont zeven schepen aangeslagen, met levensmiddelen voor de Fransen. De aanval zorgde ervoor dat er hevig op elkaar geschoten werd. De Fransen hebben daarbij twintig pachthoven aan Vlaamse kant in brand geschoten en daarna zijn ze gevlucht.
Op 6 september 1792 vertrokken al de Franse militairen uit Komen en ze werden er de volgende morgen al om 7u vervangen door de keizerlijke troepen die er binnenstapten en hun boom van vrijheid gekapt hebben. Door zijn enorme hoogte is hij in twee stukken gevallen waarop ze hem verzaagd hebben en het hout uitdeelden aan de armen, net zoals ze dat deden met de palissaden en de versterkingen. En dan mochten ze volgens het manifest van de keizer naar hartenlust gaan plunderen bij de Nationsgezinden. Ze begonnen in de woning van de priester-indringer (de intru) waar ze alles pikten; kledij, lijnwaad.
Met alles wat ze hier en op andere plaatsen aan buit vonden, hebben ze venditie gehouden en achteraf hebben ze rijkelijk gedronken, zodat er daar zestig mannen dronken zijn geworden. Maar om 15u zijn de Fransen teruggekomen naar Komen, met ongeveer 700 à 800 mannen en twee vierponder kanonnen waarmee ze begonnen te vuren. Er werd nu plots hevig gevochten zodat heel Komen wel in vuur en vlam leek te staan. De keizerlijken hebben zich daarna teruggetrokken aan de Vlaamse kant en ze zijn in hun versterking binnengevlucht.
De brug werd opgetrokken, die werd echter door het Frans kanon in stukken geschoten en is naar beneden gedonderd. Toch durfden de Fransen het niet aan om de oversteek te maken om de vijand te achtervolgen, hoewel de keizerlijken dan niet over een kanon beschikten. Rond dat moment leefden er 16 of 17 Franse geestelijken als vluchtelingen in Wervik, 30 in Menen en nog meer in alle omliggende plaatsen.
Dit is een frragment uit Boek 10 van De Kronieken van de Westhoek


