De hemeltergende haat van Zwarte Margriete
Eigenlijk is de hele toestand de schuld van de gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Haar fanatieke haat tegen haar eigen kinderen die ze steevast als bastaarden bestempelt is zo hemeltergend dat dit eigenlijk de reden is waarom haar tegenstanders haar omschrijven als ‘Zwarte Margriete’. Met diezelfde pejoratieve betekenis als in ‘Zwarte Weduwe’, een levensgevaarlijke spin waar je beter van uit de buurt blijft. Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat haar trauma te maken heeft met haar verplicht huwelijk met die mislukte pastoor Burchard van Avesnes. Tien jaar was ze toen. Vier jaar later werd ze moeder van Jan van Avesnes, een zoon die ze haat tot in het diepst van haar ziel.
Heel haar puberteit stoot een walm van seksueel misbruik uit. Haar afkeer voor de Avesnes kan hier toch wel zijn fundamenten vinden. Hoewel dit natuurlijk maar een vermoeden is van ondergetekende. Haar scheldpartijen brengen de kwestie tot bij de paus. Jan en Boudewijn zijn de verwijten van hun moeder zodanig beu dat ze via de Franse koning de wettigheid van hun geboorte laten onderzoeken.
Een kwestie die bij de pauselijke instanties belandt. Na een ernstig onderzoek verklaart een onderzoekscommissie tijdens de winter van 1249 dat Jan en Boudewijn wel degelijk wettelijke zonen zijn van Margareta. Paus Innocentius dreigt er nu mee om haar te straffen indien ze beide zonen nog verder beschuldigt en beledigt als zijnde bastaarden. De gravin blijft echter hardleers en wil maar niet tot het inzicht komen dat ze beiden zwaar discrimineert. Ze stelt zich bitter op tegenover de Roomse koning die Jan en Boudewijn wel weet te appreciëren. Haar stuurse houding zorgt er in 1250 zelfs voor dat er een nieuwe oorlog dreigt te ontstaan tussen Holland en Vlaanderen.
Die wordt dankzij de bemiddeling van hooggeplaatste personen gelukkig verijdeld, maar de afspraken nadien zijn erg ingewikkeld en zorgen nergens voor tevredenheid. Met Zwarte Margriete is werkelijk geen land te bezeilen. Ze sluit zelfs Willem van Dampierre uit van het bestuur in Vlaanderen na zijn terugkeer van Egypte, net zoals ze trouwens weigert om Jan van Avesnes te raadplegen in de Henegouwse aangelegenheden.
Een fatale cocktail
De hautaine gravin zal weldra een flinke toon lager zingen. Haar zoon Willem neemt op 6 juni 1251 deel aan een riddertornooi georganiseerd door de heer van Trazegnies. Zowat de hele top van de ridderwereld uit Henegouwen, Vlaanderen en Brabant strijkt er neer. Mannetjesgedrag, onderlinge conflicten en de haat tussen de Avesnes en de Dampierres blijken hier toch wel een fatale cocktail te zijn waarbij de heren met elkaar kunnen afrekenen. Tijdens het steekspel vergeten sommigen de fairplay eigen aan de ridderstatus en hakken ze in op hun vrienden-tegenstrevers dat het niet meer mooi om zien is. Het bloed stroomt die dag rijkelijk en er vallen verschillende doden. Onder hen ook Willem van Dampierre.
Margareta staart woedend voor zich uit wanneer ze het verschrikkelijk nieuws verneemt. In haar blinde haat legt ze direct de schuld bij de Avesnes. Dampierres lichaam wordt met een grote rouwplechtigheid naar Marquette gevoerd en daar op 6 mei 1251 onder een marmeren graftombe begraven. Daar zal Henegouwen voor boeten. Ze verhoogt in dat landsdeel alle rechten en belastingen, ontslaat al de baljuws, proosten, kasteleins en andere beambten en vervangt ze door 300 Vlamingen. Ze krijgen de opdracht om niets door de vingers te zien. Om haar functionarissen te beschermen krijgen ze een statuut van onschendbaarheid. Daardoor snijdt ze natuurlijk in de ziel en de eigenheid van de Henegouwers, ze hongert het land moedwillig uit.
Haar obstructie van Henegouwen staat dan weer in schril contrast met haar goodwill voor Vlaanderen. De inwoners hier staan volop in haar gratie. In 1251 verleent Margareta aan de Gentenaars – tot groot jolijt van de kooplieden – een vergunning om tussen Aardenburg en Damme een nieuw kanaal te graven. De Lieve. Zo zal het water van de Schelde via de haven van Damme naar de zee kunnen weggevoerd worden. Gent zal in ruil voor zijn investering trouwens geen tolgelden moeten betalen en wordt eigenaar van de vaart en een strook van 1,20 meter aan beide oevers. De dwingelandij en de ellende die Zwarte Margriete aanricht in Henegouwen blijven niet zonder gevolgen.
De inwoners kunnen haar bloed drinken. Haar Vlaamse ambtenaren die de boel uitzuigen benoemen de Henegouwers als ‘vazallen van de vrouw van Vlaanderen’. Hun tirannie is ronduit schandalig en zorgt voor een maatschappelijke verontwaardiging die zeer ongezond is. Het uitbreken van onlusten en oorlog is slechts een kwestie van tijd. Wanneer negen ‘vazallen’ een vleeshouwer (een zekere Gerard le Rond) uit Chièvres van zijn pas gekochte os beroven, omdat dit beest naar hun zeggen bestemd is voor de gravin, en daarbij nog de man zelf vermoorden, dan blijft de reactie niet uit.
Enkele van le Ronds knechten kunnen ontkomen en brengen zijn zonen op de hoogte van de aanslag. De wraak van zijn zes zonen, ook allemaal vleeshouwers doet de burgerij samenklitten. Hun kwaadheid manifesteert zich in een soort heilig verbond om Henegouwen van Vlaanderen af te scheuren. Ze willen breken met hun kwaadaardige gravin. De leden van het verbond brengen een cirkelvormig embleem aan op hun kledij om aan te tonen dat ze lid zijn van de ‘Société des Ronds du Hainaut’. De verzetsgroep komt een eerste keer samen in het bos van Willehourt. In de stilte van de nachtelijke duisternis leggen ze allen een dure eed af om Henegouwen te bevrijden van het schandelijk juk hen opgelegd door Margareta.
De verschrikkelijke wraakacties van 1252
10 november 1252. De ‘Ronden’ voeren op Sint-Maartensavond een eerste aanslag uit te Melin. Tien vazallen die er duchtig de bloemetjes buitenzetten, worden samen met hun zes dames van lichte zeden op wrede manier aangepakt. Ze doden de mannen en verminken de vrouwen op een vreselijke manier en op zes verschillende manieren. Het afkappen van neus, bovenlip, onderlip, kin, oor en oog om vervolgens de toegetakelde meisjes in deze afgrijselijke toestand naar Ath te verjagen. Daarna volgen identieke wraakoefeningen in Arbre en in Lens en ook hier verminken ze de vrouwen in hun gelaat.
Hun executies zullen zes weken lang aanhouden. Overdag verschuilen ze zich in de bossen en tijdens de nacht jagen ze op de vazallen zoals ze dat zouden doen op everzwijnen of wolven. De Henegouwse bevolking kan hun acties natuurlijk smaken. De volgende zeven maanden zullen er in totaal 84 vazallen om het leven gebracht worden. Margareta slaat wit uit van colère als ze de toegetakelde vrouwen te zien krijgt. Ze geeft de bisschop van Luik onder zijn voeten omdat hij de Ronden een thuis geeft in Thuin. Die riposteert dat ze niets te zeggen heeft in Henegouwen omdat ze de aanstelling van Jan van Avesnes als wettige graaf van Henegouwen heeft tegengewerkt en dat de geestelijken een schuilplaats verlenen aan allen die het belang van Henegouwen nastreven.
Veel meer dan kwaad zijn zit er voor Margareta van Constantinopel niet op. Ingrijpen kan ze niet want ze heeft op dat moment al genoeg katten te geselen. Volgens de Hollanders heeft ze nagelaten om manschap af te leggen voor haar gebieden in Rijks Vlaanderen en staan die nu vrij open voor Jan van Avesnes. Maar in Duitsland denken ze daar alsnog anders over: Margareta blijft de vazal van het Roomse rijk en zal dat ook blijven. Toch zal de situatie verder ontsporen. Ondanks de verzoeningspogingen vanuit Brabant. De vijandigheid van Holland tegen Vlaanderen en hun vriendschap voor de Avesnes verdient voor Margareta een militair antwoord.
Haar oudste zoon Gwijde van Dampierre trekt onder groot gejuich met een leger van 30.000 eenheden weg van de Vlaamse kust, in de richting van het noorden. Floris van Holland zorgt ervoor dat de Vlamingen niet lang meer zullen lachen. Op 4 juli 1253 leiden de mannen van Gwijde en Jan van Dampierre de totale nederlaag tijdens de veldslag van Westkapelle op het eiland Walcheren. Volgens sommige schrijvers verliezen zo goed als alle Vlamingen het leven. Een aan de voet gekwetste Gwijde en zijn broer Jan vallen in vijandelijke handen samen met 230 edellieden en ridders. De Hollanders maken de hele Vlaamse vloot buit en keren zo zegevierend terug naar eigen land. Tot overmaat van ramp is Jan van Avesnes met de hulp van de ‘Ronden’ begonnen aan de verovering van een aantal Henegouwse sterkten.
–
Uit deel 9 van ‘De Kronieken van de Westhoek’ – Het oud Verhaal van Vlaanderen –
