Lo en zijn Caesarsboom

De Caesarsboom te Lo

Lo dat nu samen met Noordschote, Pollinkhove en Reninge de gemeente Lo-Reninge uitmaakt, is ooit een stadje geweest met een heuse omwalling en versterkingen, maar na tal van belegeringen werd het voorgoed ontmanteld in 1581-1582. Een overblijfsel van dat roemrijke verleden, waarvoor Lo de ergernis van pikdorsers en ander zwaar gerij trotseert, is de Westpoort.

Vlakbij die Westpoort staat de Caesarsboom, een gedrocht van een boom die echter weidser bekend is als Lo’s befaamdste exportproduct, de knappende lukken Jules Destrooper. Volgens Georges Bovyn die telkenmale Schamele D’Joos uitbeeldt in de gelijknamige stoet, moet het zowat de drukst bezochte attraktie zijn in ons land – na Manneke Pis.

Voor we op een en ander nader ingaan, laten we E.H. G. Himpens, kapelaan-emeritus van Lo, aan het woord. Volgens de legende heeft Julius Caesar, op zijn tocht naar Brittannië zijn paard vastgebonden aan die boom, en heeft hij gerust in de schaduw van zijn kruin. Een tekening uit de 18de eeuw toont de taxus volgroeid. In de rekeningen of kronieken van de stad wordt hij nooit vernoemd. Wel zegt Gramaye (1612), die waarschijnlijk oudere kronieken afschrijft, dat Caesar, op weg naar Brittannië, te Lo rustte. Misschien is de legende hieruit ontstaan.

Het valt buiten het bestek van deze rubriek de veronderstelling (die al of niet in oude kronieken wordt vermeld te verifiëren dat Caesar te Lo zou hebben gerust. We beschouwen ze als legendarisch. De lokalisering bij de taxus is het sowieso.

Wie de legende(n) een schijn van echtheid wil verlenen, kan zich beroepen op twee zaken.

Ten eerste kan Caesar op weg naar Brittannië in onze streken hebben verbleven. Caesar is twee maal de plas overgevaren; een eerste keer in 55 voor Christus, na een strafexpeditie tegen Germaanse volksstammen over de Rijn, waarna hij vertrok ‘naar het land der Moriners’ (die doorgaan voor de toenmalige bewoners van onze kontreien) ‘vanwaar de overtocht naar Brittannië het kortst was” en een tweede keer het jaar erop (54 voor Chr.) vanuit Portus Itius (het huidige Boulogne?)

Over enig oponthoud laat hij zich echter niet uit. Uit zijn geschriften valt ook niet op te maken waar omtrent hij met de Moriners zelf is slaags geraakt.

Ten tweede kan de taxus tot maximum 2000 jaar oud worden. Gemiddeld wordt hij echter ‘maar’ 900 jaar. De leeftijd valt echter niet juist vast te stellen omdat de taxus geen jaarringen heeft en het kernhout, hoe duurzaam ook, mettertijd verpulvert.

Intussen is wel al duidelijk geworden dat in de legende niet Caesar maar de taxus, omwille van zijn wellicht hoge leeftijd en zijn duister verleden, de hoofdrol vertolkt.

De vroegste vermelding van ‘Lo’ zelf dateert pas van 961. De plaatsnaam ‘Lo’ stamt van het Germaanse ‘Lauha’ wat betekent ‘bosje op hoge zandgrond’. Samen met ‘hout’ hoort het tot onze oudste woudbenamingen

De taxus.

De taxus is een conifeer (naaldboom) van eerder kleine afmetingen (8 tot 15 m). Hij kan ook als struik voorkomen en als zodanig leent hij zich bij uitstek tot haagvorming (A. Noterdaeme wees er me op dat de heg die de 100-gemete (fruitplantage Govaert) langs de rijksweg afzoomt een taxus-haag is, zij het een cultuurvariëteit – dat merk je aan de lichtere kleur). Een kenmerkende eigenschap van de taxus (ook wel ‘gewone venijnboom’ genoemd) is de sterke giftigheid voor warmbloedige dieren (zoals een paard bijv.). Het eten van een betrekkelijk geringe hoeveelheid (ca. 500 gr.) van zowel schors, naalden als zaden heeft een vrijwel onmiddellijke dood tot gevolg

Zo vermeldt Caesar ook dat Catuvolcus, die net als Ambiorix regeerde over een deel der Eburonen, zich het leven benam ‘met de bladeren van een taxus’ toen zijn volk onverhoeds door Caesars troepen werd aangevallen.

Voorts is de taxus een tweehuizige plant : met afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke bloeiwijzen dus. Uit de eikelvormige knoppen onderaan de takken spruiten in de lente de mannelijke bloemen die de vrouwelijke bloemen, aan de toppen van de takken, bestuiven. Omstreeks oktober komt dan een helrode bes tot ontwikkeling die het zaadje gedeeltelijk omhult. De Bo noemt die vrucht ‘snottebezie’. Het vruchtvlees is niet giftig maar smakeloos.

In Lo komt de Caesarsboom wel nog tot knopvorming, maar sinds een tiental jaar draagt hij geen vruchten meer.

Het taxus-hout werd omwille van zijn hardheid en elasticiteit vaak voor bogen aangewend. In Engeland werden de beste boogstaven uit Spanje ingevoerd. Was dat bij ons ook het geval? Indien wel, dan ligt de verklaring van ‘Spaans hout’, dat De Bo vermeldt als synoniem van taxus, voor de hand.

De wetenschappelijke benaming van de Europese taxus luidt voluit ‘Taxus baccata L.’. Volgens H. Vedel en J. Lange staat de Nederlandse en Latijnse geslachtsnaam ‘Taxus’ wellicht in verband met het Latijnse ’texo’ dat ‘weven’ betekent. De bast werd vroeger wel gebruikt voor weef- en vlechtwerk. De soortnaam ‘baccata’ betekent ‘besachtig’. De hoofdletter L. staat voor Linnaeus (Carl van Linné 1707-1778), een Zweeds plantenkundige die voor het eerst planten klasseerde volgens geslacht- én soortnaam (binomische nomenclatuur).

Pilatus

De Taxus kwam eertijds in heel Europa voor, met uitzondering van Noord-Scandinavië. Naar aanleiding van de reeds vermelde zelfmoord van Catuvolcus beweert Caesar van de taxus dat hij ‘in grote hoeveelheid voorkomt in Gallië en Germanië.’ Sommige auteurs beweren dat de taxus, samen met de jeneverbes denkelijk de enige autochtone coniferen zijn in ons land. Met het begrip ‘Gallië’ omschreef Caesar nu eens Keltisch Gallië (dat grotendeels samenviel met het huidige Frankrijk), Dan weer werden Belgisch-Gallië (dat in het ziuden tot de Seine en de Marne en in het oosten en het noorden tot de Rijn reikte) en Aquitanië erbij betrokken. Hier lijkt de laatste (ruime) betekenis van toepassing vermits de Eburonen Belgen waren.

Vandaag de dag is de taxus op vele plaatsen teruggedrongen. In Nederland komt hij in het wild niet meer voor. Bij ons is hij uiterst zeldzaam, zoniet verdwenen. Op de Britse eilanden daarentegen komt hij nog talrijk voor. De grijze eminentie onder de bomen wordt er, omwille van de gezegende leeftijd die hij kan bereiken, beschouwd als een symbool voor eeuwig leven. Op Britse kerkhoven is de taxus (‘yew’) het kenmerkende gewas.

Zo staan op het Fortingall-kerkhof in het Schotse Tayside nog de resten van een knaap waarvan de ouderdom op 1500 jaar wordt geraamd. En ook in dit geval – hoe kan het anders – is die uitzonderlijke leeftijd aanleiding geweest tot legendevorming. Pontius Pilatus, die er zijn vader tijdens een opdracht gevolgd was, zou zich – moegespeeld – onder de boom hebben neergevleid en er zijn initialen ‘p.p.’ met het jaartal 15 B.C.” (15 voor Christus!) in gekerfd hebben (John., p.108). Tot iets dergelijks hebben de Lonaars Caesar blijkbaar niet in staat geacht. (*)

Folklore

De Caesarsboom, die tot de oudste levende wezens van Europa moet behoren – al wordt dat ‘leven’ nu wel kunstmatig verlengd met metsel- en stutwerk, heeft ook zijn plaats ingenomen in het folkloristische dorpsleven. Een wielertoeristenclub ‘Julius Cesar’ en een studentenclub “Moeder Caesar” werden er naar genoemd. Het hoort tot de geplogenheden van de praeses van ‘Moeder Caesar’ om bij het begin van het academische jaar een speech af te dreunen vanaf de voet van de boom, waarna de boom – god vergeve ’t ze – rijkelijk wordt besproeid.

Alle gekheid op een stokje, de Caesarsboom verdient een betere behandeling, net als zijn kleinere soortgenoot op het Vateplein die – zoals vroeger al meer is gebeurd – door vandalen geknakt werd. Voor het proper houden van de Lovaart wordt zich anders wel meer moeite getroost.

L. V. in Vlietmara van 21 september 1979 (Heemkring Vleteren)

(*) vreemd dat de tekstschrijver van dit artikel niet doorhad dat die ’15 voor Christus’ heel grappig overkomt. Hoe kon die p.p. op dat moment weten dat Christus 15 jaar later zou geboren worden…