banner
nov 16, 2020
1425 Views

De strenge winter van 1598-1599

Written by
banner

Het land van den Vrije dat veel langer braak is blijven liggen dan dat van Veurne-Ambacht krijgt eindelijk zijn normale bewoning terug. De Oostendenaars zien hun aanwezigheid door de vingers zolang de landlieden maar bereid zijn om hun contributie te betalen. De parochie van Schore en de andere dorpen langs de Ijzer zijn al ruim voorzien van inwoners en eigenaardig genoeg vormt dat een probleem voor hun buren van Veurne-Ambacht. Ze hebben niets te vrezen voor de Oostendenaars omdat ze de vereiste sommen betalen. De geuzen krijgen er vaak onderdak en schuilplaatsen waardoor ze zich op heel korte afstand van het Westland verdekt kunnen opstellen onder het mum van zelf buurtbewoners te zijn. De wethouders beseffen het risico en dienen een verzoek in bij het hof.

Niemand mag wonen in de parochies van het Vrije langs de Ijzer en wie dat doet loopt het risico om geplunderd te worden. Het hof gaat in op dat verzoek en er verschijnt een formeel verbod ter zake. Toch blijven er sommige landlieden hardnekkig ter plekke wonen. Ze dienen er immers geen pacht te betalen voor hun grond. Het magistraat van de kasselrij houdt echter koppig vast aan de nieuwe verordening. Van zodra er tekenen van bewoning zijn gaan ze er op af om de paarden en de koeien weg te halen van diegenen die er actief zijn. Door die dwangmaatregelen zullen de vermelde parochies dan toch onbewoond blijven. De winter van 1598-1599 is uitzonderlijk streng. Het vriest zo erg dat dit nog nooit in mensenheugenis gezien is. Men kan met paarden en wagens over het ijs van de vaarten rijden.

De forten van de Veurne-Ambachtse dijk moeten daardoor sterker bezet worden dan gewoonlijk. Om de veiligheid van de inwoners van de streek te garanderen zet men aanhoudend de sluizen van Nieuwendamme open om het ijs van de Ijzer te scheuren. Maar de ebbe van de zee is daar niet toe in staat. Hoe vaak moeten de landlieden met de macht van het volk niet zelf het ijs breken? Zo niet zou niemand het in het Blootte aandurven om in zijn eigen bed te slapen. Ondertussen houden de geuzen de ruime buitenomgeving van Oostende onder controle. De brandschattingen leveren hen grote sommen geld op. De streken die weigeren aan hun eisen te voldoen krijgen te maken met hun geweld en brandstichtingen. Hun praktijken zijn er de oorzaak van dat Vlaanderen nog altijd niet in zijn vroegere staat kan hersteld worden.

Aartshertog Albrecht is onze man
1599. De leden van de provincie proberen zich met man en macht van deze vijand te bevrijden. Er is maar één iemand die in staat is om dat doel te doen slagen en dat is natuurlijk aartshertog Albrecht. Ze blijven hem gedurig lastigvallen met het verzoek dat hij de beruchte stad van Oostende zou willen belegeren en veroveren. Ze bieden hem geld en bijstand van soldaten, maar dat is niet echt het probleem van onze koninklijke hoogheid. De verovering van dit bastion dreigt een harde noot om kraken te worden. Dat heeft alles te maken met de bevoorradingscapaciteit die de Verenigde Staten van de Nederlanden en Engeland, beiden meesters op zee kunnen bieden. Dus geeft onze Albrecht voorlopig geen krimp. Geld en mensen opofferen voor een onhaalbare zaak lijkt me zeer verstandig. Dat zien de West-Vlaamse overheden natuurlijk anders. De Leden van Vlaanderen (met o.a. Brugge en Ieper) stellen voor dat ze zelf zullen instaan om Oostende helemaal af te blokken met forten en versterkingen.

Zij willen de kosten voor hun rekening nemen op voorwaarde dat de Spanjaarden bereid zouden zijn om de nieuwe forten van soldaten te voorzien. Op die manier zal er op zijn minst een definitief einde gemaakt worden aan die raids op zoek naar brandschattingen. De aartshertog gaat in op het voorstel. Tijdens dat jaar 1599 beginnen ze aan de bouw van een twintigtal versterkingen in een cirkel op zowat een afstand van een halve mijl rond Oostende. Ze krijgen allen enkele stukken artillerie en de bezetting van twee of drie compagnies soldaten, allemaal betaald door de Leden van Vlaanderen. Albrecht is zo te zien dus bepaald intelligent. De bouw van al die forten zorgt voor buitengewoon grote kosten. Dat is de reden waarom er in Vlaanderen een heffing komt die in totaal 300.000 gulden moet opbrengen. Het aandeel voor de stad Veurne bedraagt 3.905 pond terwijl de kasselrij van Veurne-Ambacht een factuur van 36.000 pond voorgeschoteld krijgt. De pointingen van deze belastingen worden fiftyfifty gesteld. De pachters en de gebruikers van de landen betalen de helft terwijl de eigenaars de andere helft voor hun rekening moeten nemen.

Na de afwerking van de omsingelingsgordel verandert er nu toch wel een en ander. De soldaten die de versterking van de Triniteit bezetten en hun collega’s op de Veurne-Ambachtse dijk zitten nu feitelijk op nutteloze plekken en verhuizen naar de nieuwgebouwde forten rond Oostende. De inwoners hopen dat ze nu eindelijk een veiliger en beter leven mogen leiden. Het magistraat volgt de bevolking in deze mening en laat Triniteit afbreken. De versterking was amper twee jaar oud. De andere bastions tussen de zee en die van Nieuwendamme zijn nu eveneens toe aan afbraak. Enkel het fort aan de Vierboete blijft overeind. Er is best wel wat haast gemoeid met de afbraak van fort Triniteit. Al op 30 oktober van 1599 laat het magistraat de afbraakmaterialen van de kazernen en de wachthuizen publiekelijk verkopen in het voordeel van de kasselrij. De opbrengst van de koopdag levert de mooie som van 1.532 ponden op.

Koffiedik kijken
1600. Hoe de inwoners aankijken tegen de komst van de nieuwe eeuw is koffiedik kijken. Op het land lijkt de veiligheid gegarandeerd. Het blijft nu natuurlijk een kwestie van de kustlijn in de gaten te houden want de geuzen kunnen natuurlijk nog hun aanvallen plegen vanuit zeeschepen. In Nieuwpoort blijft het garnizoen ruiters van graaf Jehan Jaquemo op post om de kustlijn te bewaken. Aan Ter Duinen voeren twaalf ruiters een identieke taak uit. Ook in Oostduinkerke staan er mannen op scherp. Eenentwintig ruiters verblijven hier in het beschadigde kerkgebouw. Omdat er onvoldoende ruimte is voor mannen en paarden laat het magistraat de voorkerk uitbouwen tot een soort versterking. Er komt een soort overkapping van 14 op 10 meter, overdekt met stro. Een primitieve paardenstal. De kroniekschrijvers laten uitschijnen dat het best een dure bedoening is, die op latere tijden aan de kerk van de parochie zal gelaten worden omdat de parochie al zo veel schade heeft geleden.

De Verenigde Staten lonken ondertussen naar de haven van Nieuwpoort als extra pied-à-terre in Vlaanderen. In deze optiek plannen ze een aanval te ondernemen. Prins Maurits van Oranje krijgt de taak toegewezen om die verovering te realiseren. De Nederlandse vloot rukt via de Schelde op tot bij het fort Philippine dat de Hollanders innemen. Van daar rukken ze over het land op in een rechte lijn naar Oostende. Zonder tijd te verliezen vallen ze de forten aan die gebouwd waren om het uitlopen van de Oostendenaars te beletten. Op geen tijd veroveren ze de versterkingen van Oudenburg, Plassendale, Bredene, Snaaskerke, Albert en andere. Ze krijgen allemaal een groot garnizoen waardoor de rollen in West-Vlaanderen nu plots helemaal omgedraaid zijn. Op het einde van de junimaand komen de Hollanders nu tot voor Nieuwpoort. Terwijl de troepen hun posities innemen laat prins Maurits een derde deel van zijn manschappen de haven oversteken. Hij profiteert van de laagwaterstand waardoor hij nu ook in staat is om de stad vanuit de kant van Veurne-Ambacht te belegeren. Het fort van Vierboete met zijn drie stukken geschut valt al op 1 juli. De bezetters van Nieuwendamme, 300 mannen verlaten hun fort nog voor ze aangevallen worden en verhuizen met hun munitie en geschut naar Nieuwpoort.

Roofpartijen en brandstichting

Onnodig te vertellen dat de komst van de vijand voor grote angst zorgt in Veurne en het Veurne-Ambachtse. Al die schone perspectieven, waar zijn ze naartoe? Het magistraat verzoekt in allerijl hulp en munitie bij zijn buursteden. De zeven compagnies keurlingen van de kasselrij lopen dadelijk in de wapens. Drie van hen reppen zich naar Veurne om de stad extra te beschermen, de andere vier moeten de wegen en de kruispunten van de kasselrij bezetten om er eventuele roofpartijen en brandstichting te beletten indien de vijand het in zijn kop zou steken om de streek te pijnigen. Om de vijand af te weren werpen de mannen al de bruggen in het Blootte af om er zich achter te verschansen. Op sommige plaatsen hakt men bomen om en laat men die op de wegen vallen zodat elke doortocht onmogelijk wordt. Met man en macht trachten ze nu de gebreken van de Veurnse versterkingen te herstellen. Vooral aan het Oostbolwerk blijkt dat erg nodig. De overheden verzoeken aan Jan De Montmorency om met een team mensen in de bossen van Oost- en Westvleteren een groot aantal schansmanden (beschuttingen), hurden (vlechtwerk) en takkenbossen te maken die moeten dienen voor de verschansingen van Veurne. Een deel ervan zal ook nodig zijn in Nieuwpoort.

Er komt tevens een bevel om twee ‘assecooten’, zeg maar rosmolens die aan te drijven zijn door paarden, vanuit de kasselrij over te brengen naar de beveiligde omgeving van de stad Veurne. Het is een voorzorgsmaatregel om in geval van een belegering waarbij de molens in flarden zouden geschoten worden ze op zijn minste verder graan zouden kunnen malen in de stad. Verder zorgt men er voor om een grote reserve aan brood te bakken omdat er wel eens bijzonder veel volk naar de stad zou kunnen toestromen. Er komt ook een volledige controle over de beschikbare hoeveelheden granen die zich nog op de zolders bevinden. Ook de winkeltjes in de stad (de ‘schuppewinkels’) worden bezocht. Daarbij volgt er een inventarisatie van zout, olie, azijn, …

Een succesvol offensief
Zowat dadelijk na de inbraak van de calvinisten door de haven van Nieuwpoort en hun aankomst in het Veurne-Ambachtse beginnen de inwoners massaal aan het opwerpen van extra verschansingen. Alles moet gereed zijn om het beleg van Nieuwpoort tot een goed einde te brengen. Op 2 juli 1600 verrast aartshertog Albrecht de vijand door helemaal onverwacht de stad van Oostende te benaderen met een groot leger. Zijn offensief is succesvol; enkele veroverde forten komen weer in onze handen en tijdens enkele schermutselingen boeken de katholieken telkens de zege. Albrechts leger marcheert nu regelrecht in de richting van het vijandelijk leger van Maurits van Nassau. Die ziet zich nu plots verplicht om de veldslag te accepteren, gewoonweg omdat zijn legers nu helemaal opgesloten zitten.

De Hollander laat direct een brug opwerpen over de haven van Nieuwpoort, vlakbij het fort van Vierboete. Om zo snel mogelijk zijn troepen uit het Veurne-Ambachtse te laten oversteken, zonder dat ze eerst op laag water moeten wachten. Een halve mijl buiten Nieuwpoort, in de duinen van de parochie van Westende stelt deze krijgsoverste zijn leger in slagorde op. Op deze plek komt het tussen 15u en 16u tot een hevige confrontatie. ‘Of zoals geschreven staat: ‘ze tastten elkaar kloekelijk aan!’. Na een lang aanslepende strijd met veel tekenen van dapperheid aan beide kanten is het toch Albrecht die plaats moet ruimen. Hij laat zijn mannen terugtrekken tot onder de stad van Brugge.

Prins Maurits reorganiseert zijn troepen in de omgeving van Oostende en laat de mannen eerst vier dagen op hun positieven komen. Dan keren de Hollanders terug om Nieuwpoort te belegeren. We zien opnieuw deze beweging door de haven om via de zijde van Veurne-Ambacht de havenstad in de tang te nemen. Binnen de kern van Veurne beleven de poorters en militaire ontplooiing vanjewelste. Het oorlogsvolk stroomt hier massaal toe: garnizoenen uit Bapaume, Rente, Hesdin. Regimenten van de graaf van Barlemont, van kolonel La Bourlotte en andere. De officieren krijgen een logement bij de burgers, de soldaten zelf krijgen een slaapplaats in het landhuis, het stadhuis, in de ommegang van de Sint-Walburgakerk en in diverse schuren en stallen. Het magistraat zorgt dat iedereen voldoende stro krijgt om te slapen. Omdat Nieuwpoort maar pover voorzien is van soldaten moet daar nu dringend iets aan gebeuren om stand te kunnen houden tegen de Hollanders. Kolonel La Bourlotte kiest uit de Veurnse bezetting 1.600 mannen en slaagt er in om hen binnen de vestigingsmuren van Nieuwpoort te loodsen. Zijn manoeuvre moet een tegenslag betekenen voor Maurits. Die extra bezetting samen met het nieuws dat aartshertog Albrecht zich blijkbaar opmaakt om een nieuwe veldslag te komen leveren doet hem van gedachten veranderen. Op 10 juli 1600 breekt hij het beleg op. Zijn troepen trekken zich terug naar Oostende en keren dan met schepen terug naar Holland.

Alle parochies van het Blootte
De bewoners van de kasselrij van Veurne zijn natuurlijk de pineut van die militaire ontplooiing en het beleg van Nieuwpoort. Na de oversteek van de haven verjagen de Hollandse soldaten de lokale wachters en dringen ze binnen in de streek. Het is eigenlijk overbodig om te vertellen dat het daarbij natuurlijk weer komt tot een algemeen roven en brandstichten. Zo ver en zo veel mogelijk. Alle parochies van het Blootte en die in de omgeving rond de stad leiden ontzaglijke verliezen. Gelukkig dat het beleg maar van korte duur is geweest zo niet zou Veurne-Ambacht helemaal verwoest zijn. De beroering en de paniek bij de landbewoners stegen daarbij ten top. Na het vertrek van de vijand schrijft het magistraat aanbestedingen uit om zo snel mogelijk de Hollandse versterkingen af te breken en uit het landschap van Veurne-Ambacht te verwijderen. Zo bijvoorbeeld de hele linie tussen Nieuwpoort en Oostduinkerke, zowat 2 km, welke door de aannemers voor een prijsje van 160 pond weggewerkt wordt.

De prelaat van Ter Duinen heeft het in zijn hoofd gestoken om een nieuw klooster te bouwen. Het oud gebouw staat er compleet vervallen bij en is trouwens bijna helemaal overdekt met overgevlogen duinzand. Om de bouw te financieren verkoopt hij stukken land en goederen van het klooster aan het magistraat en de kasselrij van Veurne. De geestelijken verkopen voor 1.600 gulden het recht om een watergraaf aan te stellen voor de Noordwatering van Veurne-Ambacht. Een drinkschaal van de abt brengt 100 gulden op. Ook het sluismeesterschap brengt geld in de la, een voorrecht dat ooit (in 1183) geschonken werd door Filips van de Elzas. Het magistraat koopt het recht om zelf een sluismeester in dienst te nemen om het onderhoud en de regeling van beide sluizen van deze watering op zich te nemen. Daarmee zullen ze voortaan kunnen genieten van al de opbrengsten ervan. Zo bijvoorbeeld een losrente van 50 gulden per jaar. Het klooster behoudt tijdens de verkooponderhandelingen wel het recht dat ze kunnen aanblijven als eerste lid van de Watering.

–

Uit boek 10 van ‘De Kronieken van de Westhoek’

Article Tags:
· · · ·
Article Categories:
terug naar het verleden
banner
› http://www.dekroniekenvandewesthoek.be

Vlaamse geschiedenis zoals je die nog nooit beleefd hebt!

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *