31 januari 1567. Bisschop Rythovius staat al om zeven uur op zijn spreekgestoelte te prediken. Net zoals elke woensdag en vrijdag. De graaf zit er bij en luistert naar wat hij te vertellen heeft en woont daarna ook zijn mis bij. De katholieke rite neemt behoorlijk wat tijd in beslag als ik het mag zeggen. Del Valle trommelt zijn mannen op om de opknopingen die gisteren uitgesproken werden te helpen uitvoeren, maar de executies worden uitgesteld. Zo kunnen de soldaten genieten van een vrije dag. De graaf heeft andere katten te geselen.
Om 9 uur laat hij her en der in de straten van de stad een gebod omroepen. De burgers moeten allemaal hun wapens inleveren. Elke poorter zonder onderscheid van stand of rang. Alle geweren en schietstokken. Rapieren en hakmessen hoeven niet ingeleverd worden. Met lijfstraffen voor wie dat bevel negeert. Het moet trouwens vlug gebeuren want de burgers hebben tijd tot morgenmiddag. Het bevel zorgt voor nervositeit bij de geuzen. Ze houden al van direct een spoedvergadering in hun tempel om de grafelijke maatregel te bespreken. In en rond de tempel krioelt het van de mannen met geweren in aanslag. Komt dit nog goed?
1 februari 1567. Om 9 uur wordt de ladder weer omhoog getrokken voor het bezant. Er zullen straks twee soldaten terechtgesteld worden. Vreselijk toch. Een van de mannen van Carlo en een hellebaardier uit het vendel van kapitein Del Valle. Hun makkers smeken Egmont om hun vrienden te sparen. Bidden en pleiten, maar veel succes hebben hun smeekbeden niet. Gratie is uitgesloten. Terwijl Carlo zijn soldaat naar de markt brengt, verandert Egmont alsnog van gedacht. In plaats van opgeknoopt te worden, zullen de veroordeelden onthoofd worden. Beiden worden terug naar hun cellen geleid. Kort daarop volgt het bevel om een kar geladen met zand naar de markt te voeren.
Zand om de val van de afgehakte hoofden te breken en het bloed te absorberen. Berechting met het zwaard, mijn maag keert zich van misselijkheid. Enkele soldaten staan al in aanslag met een draagberrie om straks het eerste kadaver weg te voeren en ter aarde te bestellen. Van zodra de beul zijn slagen gegeven heeft, vliegen ze naar het lichaam om dit haastig naar Sint-Jacobs te dragen. En meneer Del Valle gaat vervolgens samen met de provoost naar het huis van de Zale om de andere ‘patiënt’ op te halen.
Dat is de hellebaardier, een van zijn eigen mensen. Het gaat nu even ‘biechtwaarts’ en van daar verhuist de veroordeelde samen met een officier tot bij het bezant om daar zijn executie te ondergaan. Bij de ‘crycke om er te worden onthalsd.’ En de andere hellebaardiers dragen hun collega achteraf met droeve gezichten en harten gevuld met medelijden en wat weet ik nog allemaal naar het kerkhof van de predikheren. De stoet wordt begeleid door het geluid van drie trommels. In hun zog volgen nogal wat diepbedroefde soldaten met hun bussen en geweren naar de grond gericht.
Zondag 2 februari 1567. ‘De tweede dag van Sporkele.’ Februari is de sprokkelmaand. De graaf gaat nog eens luisteren naar wat de bisschop te zeggen heeft. Nogal wat edelen volgen zijn voorbeeld. De andersgelovigen houden uiteraard een alternatieve dienst, de geuzenpriesters preken hun eigen waarheden. De sfeer is toch wel wat bedrukt. Er moeten vandaag nogal wat kinderen gedoopt worden. De meeste ouders vrezen voor represailles omdat alleen de katholieken mogen dopen. De geuzen mogen wel sermoenen geven maar dat is ook alles. Voor alle zekerheid worden de dooprituelen uitgesteld. Het onbehagen bij de calvinistische gezinnen is meer dan zomaar een buikgevoel. De volgende morgen kom ik eerder toevallig te weten dat er nogal wat katholieken lobbywerk verrichten om de sermoenen van de geuzen opnieuw te verbieden.
Een reeks verzoeken bij de bisschop, bij de heren van de wet die deze voorstellen overmaken aan Egmont. Die belooft hen op zijn beurt om alle mogelijkheden te onderzoeken of de predicatie eventueel kan geweerd worden uit de stad. In de vroege morgen vertrekt het vendel van kapitein Carlo via de Torhoutpoort naar Oudenaarde. Wat later schalt de trompet om het vertrek van graaf Egmont aan te kondigen. De ‘rode rokken’ bieden zich aan op de markt. Rond de middag arriveert de graaf er te voet en van daar stapt hij naar de Zuidstraat om er meneer van Hollebeke te spreken. Achteraf klimt hij op zijn paard en gaan man en merrie langzaam over de markt naar de Torhoutpoort met in hun gezelschap een stoet van veel meer paarden en edelmannen. Egmont vertrekt naar Roeselare terwijl zijn edelmannen later in de avond terugkeren naar Ieper-stad.
7 februari 1567. De Ieperse predikant Theofiel moet voor de vierschaar verschijnen. Zijn echte naam is Karel Ryckewaert. Theofiel en Dathenus zijn in principe de enige twee predikanten die door het Iepers stadsbestuur getolereerd worden om het woord te voeren voor de hervormden. Ryckewaert en Dathen voeren hun functie enigszins officieus uit want geen van beide personen heeft al zijn officiële eed afgelegd. In de lakenhalle willen ze de puntjes op de i plaatsen, vooral omdat Ryckewaert volgens de hoogbaljuw sermoenen gehouden heeft op onbetamelijke locaties en daar zaken uitgekraamd heeft die niet toegelaten zijn. Theofiel stuurt echter zijn kat.
9 februari 1567. Het probleem van de niet beëdiging van Dathenus en Ryckewaert stelt zich op scherp. In de geuzenschuur aan het Magdalenakerkhof willen de geuzen er hun gebruikelijke preken aanhoren. De schepenen stellen hun veto hiertegen. Alleen wie zijn eed aflegt mag prediken. Zolang Dathenus en Theofiel dat weigeren zullen de calvinisten op hun kin mogen kloppen. De heretiekers stellen voor dat Mahieu Loysier van Steenwerk – in afwachting van een oplossing – zou prediken en de eed hiertoe zou afleggen, maar dat wordt geweigerd door de heren van ’t stad. Het wordt nu toch wel heel erg duidelijk dat de katholieke overheid niet met zich zal laten sollen.
Op het gerucht dat de geuzen toch aan het prediken zouden geslagen zijn, rukt de hoogbaljuw onmiddellijk uit met een vendel van vijftig soldaten. Daar blijkt bij aankomst niets van aan te zijn. Van preken is er vandaag geen sprake.
16 februari 1567. We beginnen aan de vastenperiode. De geuzen moeten het nog altijd stellen zonder hun sermoenen. Ze zingen dan maar psalmen alsof hun leven ervan afhangt en houden zich voor de rest netjes gedeisd. De volgende dag begint men met het teruggeven van de wapens aan de katholieke ingezetenen. Wie zijn of haar eed aflegt aan de koning, de stad en de katholieke kerk mag zijn schietalaam terughebben. De procedure sleept aan van de maandag tot de vrijdag.
De schepenen laten trouwens nog weten dat de markt streng in de gaten zal worden gehouden. Speciaal daartoe aangestelde burgers en ambachtslieden moeten controle houden op de discipline en de rust in de stad. De leden van de neringen worden er op gewezen dat ze zeker ook de eed van trouw aan kerk, god en koning zullen moeten afleggen. Nogal wat ambachtslieden weigeren om in te gaan op die eis. De katholieken mogen dan wel de wetten stellen hier in de stad, maar dat is helemaal geen reden waarom de calvinisten van hun eigen geloof zouden moeten afstappen.
Uit deel 8 van ‘De Kronieken van de Westhoek’ – Dagboek van Augustijn –
