De gijzeling van koning Maximiliaan is eindelijk afgelopen. Na eindeloos gepalaver hebben de Bruggelingen hun vorst laten gaan na een gevangenschap van meer dan drie maanden. Tussen 2 februari en 16 mei van het jaar 1488 hebben ze hun actie volgehouden. De cere monie en de rituelen van vrijlating zijn nu achter de rug. De belofte van amnestie voor alle Vlamingen is er gekomen. De Duitse troepen zullen de aftocht blazen. Maximiliaan heeft gezworen dat hij de Vlamingen zal bijstaan tegen ieder die hun vrede wil komen bedreigen. De koning heeft Brugge verlaten. Zijn rechterhand Filips van Kleef staat voortaan in Gent garant voor het nakomen van de gedane beloftes. Zal het leven in Vlaanderen nu weer eindelijk in zijn gewone plooi vallen?
Ik stap meteen in het volgende hoofdstuk van het boek van Arie de Fouw dat dieper ingaat op de gebeurtenissen van die jaren. Wie de Fouw is, heb ik uitgelegd in mijn voorafgaande episode ‘Gijzeling in Brugge’. De titel van zijn nieuwe paragraaf belooft in elk geval niet veel goeds: ‘De Strijd tussen Maximiliaan en Filips van Kleef’. Het hoofdstuk begint met een uittreksel van de ‘Jaerboeken van Veurne en Veurnambacht’, dat meteen met de deur in huis valt: ‘desen pays en gedeurde maer tot daegs naer dat dien vercondicht was geweest’.
Ik had het kunnen weten. Mijn vermoeden zou wel eens een nare werkelijkheid kunnen worden: de Vlamingen zullen bloeden voor hun publieke ongehoorzaamheid. Ik kom te weten dat het Maximiliaan zelf was die Filips van Kleef heeft voorgesteld om zijn plaats als gijzelaar in te nemen. Aanvankelijk zonder succes trouwens, Filips is niet gek om zich zo maar onbeschermd in het hol van de leeuw te begeven.
Er zijn op dat moment inderdaad nog geen eden gezworen, er zijn nog geen waterdichte garanties dat hij het er levend vanaf zal brengen. Hij, de gezagsdrager van Sluis, gevangen in de handen van de Bruggelingen? Het was nu eenmaal vragen om problemen. Van Kleef weigerde dus halsstarrig om in te gaan op de voorstellen van Maximiliaan. Maximiliaan gaf de idee niet op. Het was wel heel opmerkelijk dat vader Adolf van Kleef maar liefst negentien dagen in Brugge verbleef in die laatste weken voor zijn vrijlating. Twee loyale partijsoldaten, vader en zoon. Ze mochten onder elkaar uitmaken wie wilde dienen als ‘contregaige’ voor de koning.
Het duurde zowat drie weken vooraleer Filip van Kleef over de brug kon worden gehaald om dan toch als gijzelaar te dienen. Adolf drong er bij Filips zeer sterk op aan om de gevraagde dienst te bewijzen en tot op het moment van eedaflegging is van Kleef blijven twijfelen om verder mee te gaan in het verhaal van zijn koning. Het meest delicate moment was ongetwijfeld de vereiste eedaflegging voor het altaar op de Brugse markt. Maximiliaan verplichtte Filips om net zoals hem te zweren op het vredestraktaat. Filips weigerde de hele tijd om zich hiervoor te lenen. Hij vroeg of hij niet kon worden ontslagen van deze moeilijke taak.
Vermoedde hij dan al dat al de beloften en dure eden van Maximiliaan vals waren en wilde hij geen deel uitmaken van die opgezette show? Artikel twee van het verdrag vereist onverbiddelijk de goedkeuring van Filips van Kleef. De twijfels moeten van Kleef door het lijf gegierd hebben. De weerzin om te tekenen moet viriel aanwezig geweest zijn. Van Kleef besefte toen al dat zijn baas niet te vertrouwen is. Hij kon er echter niet aan onderuit dat hij zijn macht te danken had aan Maximiliaan. Vriendschap en affectie zal er tussen die twee wellicht nooit bestaan hebben. Alleen hun wederzijdse posities hielden beide mannen in een wurggreep.
Wat kan Filips van Kleef anders? De schrijver van mijn boek verdiept zich verder in de psychologie van het moment en eindigt met de wetenschap dat Filips uiteindelijk dan toch zijn dure eed heeft afgelegd; ‘sur le précieulx corps de notre seigneur, sur le fust de la vraye croix, sur le saint canon de la messe et les sainctes euvangilles et sur la foy et honneur.’ Ik vertaal het even in mijn eigen Vlaams en bovendien op mijn manier, zo wordt het misschien iets duidelijker voor u beste lezer. Hij zweert op God de Vader en de Zoon en al de evangelisten en vooral op zijn eigen eer.
Achteraf. Na het etentje. Net buiten de Brugse stadspoorten. Tijdens de vroege morgen van de 17de mei 1488, moet een twijfelende Filips van Kleef effectief nog eens de cruciale vraag gesteld hebben aan Maximiliaan die op het punt staat om te vertrekken. Het is een erg zakelijke vraag: ‘wil u het nu zeggen of u van plan bent u aan uw eed te houden?
Zo niet kan ik me zelf nog tijdig uit de voeten maken!’ Ik herken weer de wezelachtige figuur die hij was ten tijde van zijn tijdelijke vlucht naar Terwaan tijdens de strijd van Guinegate. Hij is voor zichzelf niet bereid om ook maar de minste risico’s te nemen. Wat hij hier moet doen voor de schone schijn van Maximiliaan moet frontaal indruisen tegen zijn eigen karakter. Maximiliaan zal op het moment van zijn vertrek wel de bedoeling gehad hebben om zijn eed te respecteren, vertelt de Fouw.
Van een conflict tussen Maximiliaan en Filips van Kleef is er nog geen sprake. De kleine lettertjes van het vredestraktaat zullen binnenkort hun cruciale rol spelen. Maar dat is nu nog lang niet het geval. Maximiliaan laat daar, veilig en weg vertrokken van de Brugse stadspoorten, voor het eerst uitschijnen dat het akkoord nog dient bekrachtigd te worden door zijn vader, keizer Frederik III. Twee dagen later is er al sprake van Duitse troepen die al aan het brandstichten geslagen zijn in de buurt van Brugge, maar de daders worden door Maximiliaan gestraft vanuit zijn voorlopige verblijfplaats in Male.
De revanchegevoelens bij de keizer en bij de Duitse vorsten zijn zo groot dat Maximiliaan er niet in slaagt om hen te doen afzien van een strafexpeditie tegen Vlaanderen. Dat is de nuchtere realiteit. De gedane beloftes in Brugge betekenen niet meer dan schimmen en fantomen waar Maximiliaan zich tegen beter weten nog aan vastklampt. Nochtans pleit de koning aanvankelijk in het voordeel van de Vlamingen. Maar zijn vader wil van geen lievemoederen weten. Maximiliaan moet toch geweten hebben dat hij niet de autoriteit had om dergelijke afspraken te maken in Vlaanderen. De Duitse legerleiding oordeelt dat de Vlamingen moeten gestraft worden en dat Maximiliaan in eigen persoon moet deelnemen aan de strafexpeditie in zijn land.
De weduwnaar van Maria van Bourgondië zal uiteindelijk zijn geweten sussen met de gedachte dat zijn persoonlijke eed er pas is gekomen onder dwang en volledig in dat die tegenspraak is met eerder afgelegde geloftes. De week na de eedaflegging zien we al de eerste tekenen van naderende moeilijkheden. De 21ste mei is er nog een grote processie in Gent wanneer de vrede geofficialiseerd wordt. Filips van Kleef en de Raad van Vlaanderen zijn aanwezig.
Het gezelschap dankt er uitgebreid hun God, ‘zeere solemnelick lovende Hem voor zyner gracie van den vorseiden payse’. De Brugse gedeputeerden, met Jan van Nieuwenhove aan het hoofd, keren naar hun thuisstad terug met de blijde boodschap dat Maximiliaan van plan is om zich aan zijn woord te houden maar hebben het eveneens over het feit dat de Duitse troepen van plan zijn om ‘qualic te rumen’ uit Vlaanderen.
De koning beweert dat hij geen autoriteit heeft over die soldaten en dat alleen een bevel van de keizer de troepen kan doen vertrekken. Hij zal hier zelf aan meewerken en stuurt twee in Gent gevangen gijzelaars mee naar Brugge. Als onderpand en bewijs van zijn goede wil. Ook zijn bondgenoten Falckenstein en Rudolf van Anhalt zitten trouwens nog als gijzelaars vast in Brugge. De kat komt al snel op de koord als Maximiliaan de vrijlating van die twee laatsten gaat opeisen. Op 23 mei verklaren de Staten van Vlaanderen met Filips van Kleef op kop nog eens klaar en duidelijk dat ze nog altijd van plan zijn ‘den paix naer zijne inhoudene wel ende duechdelick te vulcommene’.
Maximiliaan eist al direct de vrijlating van het duo Falckenstein en van Anhalt en feitelijk is de verklaring van 23 mei een antwoord op zijn verzoek. De koning kan in principe zijn gijzelaars wel terugkrijgen, maar de Vlaamse steden zijn vastbesloten om niets toe te geven in verband met de belangrijkste principes van het verdrag. Het feit dat die Duitse soldaten niet zomaar Vlaanderen lijken te verlaten, druist duidelijk in tegen het afgesloten akkoord en het lijkt er op dat dit voor moeilijkheden zal zorgen.
De Ieperse afgevaardigden laten het ferm uitschijnen in hun brieven van 24 mei: ‘myn voornoemde heere Philips es vulcommelic ghedelibreert, eist nood dit land te deffendere, ende met machte de duutsche t’ expluserene ende te wederstaene met groote affectie’. Filips van Kleef is dus van plan om de Vlamingen te mobiliseren en om het op te nemen tegen de bezetting van de Duitsers. Als dat nodig mocht blijken. De rook trekt op. Van Kleef heeft zich de voorbije jaren handig weten te manoeuvreren in het kielzog van Maximiliaan en het is niet altijd duidelijk geweest of hij nu wel of niet aan de zijde stond van de Vlamingen.
Dit keer kiest hij duidelijk partij. De vraag zal er ongetwijfeld ook gekomen zijn van de Staten van Vlaanderen die Filips een vast inkomen aanbieden en daarnaast de leiding over de politieke scène. Zijn diplomaten vertrekken naar Frankrijk, Henegouwen en Duitsland met de boodschap dat Vlaanderen niet van plan is om zich te laten inpakken door enige Duitse agressie. Ondertussen worden de stadsbesturen waar nodig gewijzigd zodat alle neuzen in dezelfde richting zullen wijzen. Diezelfde 24 mei reist Maximiliaan naar Leuven waar hij zijn eed herroept. Hij bezwijkt onder de druk van de keizerlijke entourage. Vanaf nu zullen de zaken een dramatische wending nemen. De koning begint aan de voorbereidselen voor zijn wraaktocht door Vlaanderen dat zich op zijn beurt voorbereidt om zich tot het uiterste te verzetten.
–
Uit deel 5 van ‘De Kronieken van de Westhoek’
