Als het nieuwe jaar 1339 aanbreekt, lijkt het er op dat de Fransen militair verder gevorderd staan dan hun Engelse opponenten. Het garnizoen in Doornik is aanzienlijk versterkt en overal in Frans-Vlaanderen worden troepenconcentraties gemeld.
Veurne, Ieper, Diksmuide en het hele Westland voelen al nattigheid. De Leliaards hebben zich verzameld in een partizanenleger ter hoogte van St.-Omer waar ze zich langzaam verplaatsen richting Vlaamse grenzen. Sint-Winoksbergen valt in Franse handen en ook Veurne en Diksmuide vallen in Franse handen. Lodewijk van Nevers ziet het graag gebeuren. Vanuit Kortrijk snelt hij naar Diksmuide waar hij de leiding neemt over de Leliaardse krijgsbende. Het kan tellen als oorlogsverklaring. De Franse koning heeft hem het voorbije jaar als een onnozelaar afgezonderd tijdens zijn onderhandelingen met de Vlamingen van Jacoppe Artevelde en de Engelsen.
Het moet nu gedaan zijn met die idiote diplomatie. Hij zal nu zelf ingrijpen. Vanuit het bolwerk ‘Westhoek’, dat hij al een tijdje met zijn propaganda heeft overstelpt, zal hij nu proberen Brugge en Ieper te heroveren en de macht te grijpen. De Bruggelingen beseffen het gevaar en rukken in ijltempo naar Diksmuide dat ze in de nacht van 12 op 13 februari bestormen. De totaal verraste graaf kan maar net op tijd ontzet worden.
Hij krijgt niet eens de tijd om zijn harnas aan te trekken en vlucht holderdebolder naar St.-Omer. Een aantal van zijn medestanders worden gedood. De graaf verliest zijn grafelijke zegel tijdens de schermutselingen en dat is uiteindelijk symbolisch voor de landsheer die, weer door eigen dwaasheid, Vlaanderen moet afstaan aan de verrassend alerte Vlamingen. Nu de graaf weer al eens kop van jut is in Vlaanderen, voert de Engelse koning de diplomatieke druk op bij de Vlaamse steden om officieel toe te treden tot het Engelse kamp.
De krachtlijnen van een Vlaanderen, inclusief Bethune, Douai en Rijsel, worden uitgetekend en er is zelfs sprake van een eigen Vlaamse munt. Lodewijk van Nevers kokhalst bij dit idee maar ook de steden gaan niet in op het aantrekkelijke aanbod. De druk op Jacoppe Artevelde moet immens zijn. Maar de tijd is nog niet rijp om definitief te breken met Frankrijk. Ondertussen blijft Edward III ook hengelen naar Duitse steun in zijn conflict met Frankrijk. We mogen hierbij niet vergeten dat het Duitse imperium vlak over de Schelde ligt.
De steden zijn zich van langs om meer bewust dat de oorlog nu nakend is. Op 25 augustus 1339 beraadslagen ze in Brugge ‘omme sorloghen wille dat es van den Ingelscen’. De machtsbasis van Jacoppe Artevelde is tijdens de voorbije zomer alleen maar sterker geworden. De orde en de wet zijn de hele tijd vrijwaard. Het bewijs is geleverd dat Vlaanderen de graaf niet nodig heeft en ook zonder hem bestuurbaar is. Omdat hij het afgebold is tijdens in het voorjaar, zetten de Vlamingen het dik in de verf dat ze zichzelf perfect kunnen beredderen zonder zijn hulp.
Je voelt het zo: de vijandigheid tegenover alles wat Frans is neemt hand over hand toe. De alliantie van de Engelsen met die van Brabant en Henegouwen is nu een feit. Het wapengekletter aan de oostelijke grenzen van Vlaanderen neemt grote proporties aan. Iedereen maakt zich klaar voor een veldtocht tegen hun Franse erfvijand. De positie van Lodewijk van Nevers is ondertussen heel delicaat. Hij zou graag terugkeren naar zijn graafschap.
Wat kan hij anders doen dan toegeven aan de eisen van de steden om weer enigszins op de voorgrond te kunnen treden in Vlaanderen? Hij mag terugkomen op voorwaarde dat hij instemt met een raad van vijf leden die als het ware samen met hem de Vlaamse regering zullen vormen. De ‘blijde herintrede’ van de gefnuikte graaf Lodewijk van Nevers in Gent is een feit. Dat zal de geslepen en scherpzinnige Jacoppe Artevelde ongetwijfeld veel plezier hebben bezorgd.
De graaf staat nu volledig onder zijn gezag en zal naar zijn pijpen dansen. Ondertussen wordt het heet aan de oostelijke grenzen van Vlaanderen. Het grootste probleem van het Vlaamse bestuur bestaat er nu in om de mensen rustig te houden en te vermijden dat zij zich samen met die van Brabant en Henegouwen zouden mengen in een inval van Frankrijk. Hoe cynisch is dit alles om vast te stellen dat het nu de graaf zelf is die alles doet wat hij kan om de neutraliteit van Vlaanderen te allen prijze te behouden. Het perspectief om Rijsel, Douai en Bethune terug bij Vlaanderen te krijgen, moet ongetwijfeld een natte droom zijn voor Jacoppe Artevelde.
Voor het eerst sinds Robrecht van Bethune die, met zijn bedenkelijke diplomatie en zijn niet te stillen melancholie naar macht over Vlaanderen, bereid was om de Vlaamse kroonjuwelen zo maar af te staan aan opperleenheer Frankrijk, groeit zijn besef dat als er al kansen bestaan om dit ongedaan te maken, het nu zal moeten gebeuren. Lodewijk is nu diegene die bedelt om Vlaamse neutraliteit. De Gentse hoofdman is vooralsnog niet van plan die op te geven. Hij acht zijn tijd gekomen om de Fransen een prijs te doen betalen voor het niet aangaan van een pact met Edward III. Op 21 oktober stuurt hij de graaf naar het legerkamp van Filips van Valois. Simon Parijs, Boudewijn van de Walle en Willem de Boovere vergezellen hem.
Tezelfdertijd rukt Artevelde met een sterke troepenmacht demonstratief en uitdagend richting Kortrijk. Het opzet is duidelijk: ‘omme wider te gekrighene de paelen van Vlaendren’. Zijn logica is duidelijk. De betreffende gebieden werden enkele decennia geleden ingepalmd als voorlopig pand voor de schulden van Vlaanderen aan Frankrijk. Omdat die schuld nu kwijtgescholden is, dient deze borgstelling niet langer. Jacoppe Artevelde werkt en denkt zeer logisch. Eenmaal de Vlaamse territoriale integriteit hersteld in zijn originele toestand, zal Vlaanderen geen belangen meer hebben om in een anti-Franse coalitie toe te treden.
Meer zelfs; dank zij zijn neutraliteit zal het de kwetsbare noorderflank van de Fransen veel beter beveiligen. De redenering van Jacoppe houdt steek. Terwijl de Vlaamse afgezanten hun diplomatieke inspanningen ter zake doen, daagt Edward de Fransen uit tot een beslissende veldslag en is hij het Franse grondgebied binnengedrongen. Dat Engelse manoeuvre zal een bedenkelijke invloed hebben op de uitkomst van de gebiedsonderhandelingen.
Eind oktober, het gure weer en de winter zijn al volop in aantocht, spelen de Fransen een kat en muis spel met de Engelsen. Die laatsten willen volop de confrontatie aangaan, maar telkens geven de Fransen verstek. De Engelsen rukken steeds verder op, en de Fransen deinzen steeds verder achteruit. Het spelletje duurt net zo lang tot dat de winter de Engelsen dwingt om zich terug te trekken en de lente van volgend jaar af te wachten om af te rekenen met die Fransen. Dank zij zijn ontwijkende strategie heeft Filips van Valois zijn opponent schaakmat gezet en kan hij nu zijn volle aandacht besteden aan de Vlaamse eisen. Valt het te verwonderen dat er een ‘njet’ volgt?
Op 28 oktober vernemen de Vlamingen dat de Engelsen zich aan het terugtrekken zijn. Nog vooraleer de Vlaamse gezanten terug zijn, marcheert het expeditiekorps ter hoogte van Kortrijk opnieuw richting Gent. Al met al een vreemde en onbegrijpelijke beslissing om op dat moment de druk van de ketel te halen en om nu opendeur te houden aan de grens met het verraderlijke Frankrijk. De 30ste oktober is gezant van Nevers onverrichterzake terug in Gent. Vanuit Doornik, Kamerijk en andere grenssteden voeren Franse garnizoenen een reeks van strooptochten uit in de Westhoek, die het zonder de rugdekking van de Engelsen en de Gentenaars, zwaar te verduren krijgt.
Ondertussen zijn er in Calais kapers opgedoken die het gemunt hebben op Vlaamse en Engelse schepen. Het lijkt er op dat Vlaanderen en Engeland wel in elkaars armen worden gedreven. De Franse weigering voor de Vlaamse verzuchtingen, gevolgd door die agressie in de Westhoek en dan die aanvallen op hun beider vloten. En ook Edward heeft zijn lesje geleerd. Er is maar één weg om Frankrijk op de knieën te krijgen. Hij moet te allen prijze de steun verwerven van het machtige Vlaanderen. Alle indicatoren wijzen onweerstaanbaar in dezelfde richting.
Jan de Coster, de broer van Katelijne, de echtgenote van Jacoppe Artevelde, speelt een bijzondere rol in die periode. Na de terugkeer van Lodewijk van Nevers einde oktober 1339, verblijft de Engelse koning in Brabant, meer bepaald in Brussel, waar hij contact opneemt met Jan de Coster. De hele maand november wordt er op hoog niveau onderhandeld tussen zowat alle betrokken partijen. Iedereen onderhandelt met iedereen. Brabant, het Duitse keizerrijk, Vlaanderen, Engeland en Frankrijk spelen allemaal hoog spel. Er wordt van alle kanten aan de Vlaamse kar getrokken. Als december aanbreekt, sijpelen de vertegenwoordigers van de Brabantse en van de Vlaamse steden binnen te Gent. Hertog Jan van Brabant heeft zijn hele hofhouding meegebracht. De hoogste adel is ook van de partij. Zou er een akkoord zijn?
Er heerst waarachtig een feeststemming in Gent als op 3 december, in het bijzijn van graaf Lodewijk van Nevers en van Hertog Jan, een plechtig Vlaams-Brabants akkoord wordt afgekondigd. Er is een samenwerkingsakkoord tussen Vlaanderen en Brabant uit de bus gekomen. Een pact dat hoe dan ook tegen Frankrijk is gericht want ze erkennen Edward als legitieme koning van Frankrijk. Er is sprake van vrijhandel, munteenheid, verplichte scheidsrechterlijke beslechting van de geschillen, een solidaire landsverdediging, een gemeenschappelijke bondsraad en vooral een grote lotsverbondenheid tussen de twee gemeenschappen. Ligt hier de echte geboorte van Vlaanderen zoals we het op vandaag kennen?
Wat begonnen was als een tijdelijk spel van de graaf om de Vlamingen op een vals spoor te zetten, wordt nu geniaal uitgespeeld door Jacoppe Artevelde, die de graaf van zijn kant moreel verplicht die enorme ommezwaai te maken. Het is er eentje die kan tellen: de Franskiljon die een pact aangaat tegen zijn eigen achterban en daarmee zijn eigen Franse wortels verloochent. De altijd bescheiden Jacoppe Artevelde, staat op het akkoord nergens maar dan ook nergens vermeld. Maar zijn inbreng voel je in alles. Het pact verspreidt, hoe je ook draait of keert, de exuberante geuren van de vernuftige Gentse hoofdman.
Door de adel mee te betrekken in dit akkoord, is er nu voorgoed een einde gemaakt aan het eeuwenoude feodale stelsel van landeigendom en van het leenheerschap ’tout court’. De gebiedsrechten van de Vlaams-Brabantse unie primeren voortaan op de belangen van de lokale adel en meteen ook op die van de grote steden. Jacoppe Artevelde heeft op 3 december 1339 zeer zeker een belangrijke aanzet gegeven heeft voor de nationale eenmaking van Vlaanderen. Zo lijkt het toch althans. De plechtige afkondiging van het Vlaams-Brabants verdrag tilt Arteveldes’ prestige en status tot op ongekende hoogten.
Dit is een fragment uit Boek 3 van De Kronieken van de Westhoek
