‘Elke stad is als een ajuin’, lees ik. De ene huid is op de andere gegroeid. Geconcentreerd en geprangd op de versterkingen van die eerste burcht en dan de schil van de stad met zijn eigen juridische betekenis en dan nog eens een extra pel voor de buitenwijken. Als een ajuin, zijn de steden zich gaan inschrijven in de open ruimte. Als we kennis willen opdoen over het ontstaan van onze steden, dan moeten we met veel geduld die ui gaan pellen en zijn opbouw in kaart brengen.
Niet op basis van laattijdige archieven. De achtergelaten sporen waren niet van dien aard dat ze eeuwen lang zouden meegaan. Er is echt niet veel meer terug te vinden. Misschien kunnen we iets stevig opbouwen met de informatie die we vinden over de inwoners zelf. Hoe ze leefden, hoe ze zich verplaatsten of hoe ze handel dreven? Hopelijk ontstaat er met deze onderzoeksmethode een soort ‘andere’ geschiedenis van de Vlaamse steden.
Eerst en vooral moeten we onze steden gaan plaatsen in de correcte politieke context van de tijd. Voor Vlaanderen is dat meer bepaald de stichting van het graafschap door de eerste graven van Vlaanderen. Boudewijn II (879-918) en Arnulf I (918-964). Vanaf die data vertoont de ontwikkeling van de steden een vrij grote synergie. De eerste burchten van 880 tonen aanvankelijk nog grote verschillen. Cirkelvormig in de pagi van Boudewijn II en rechthoekig in de graafschappen waar zijn neef, de abt Raoul de scepter zwaait.
Vanaf het jaar 1000 krijgt Vlaanderen typische eigen trekjes. De grafelijke maatschappij is één territorium geworden met zijn eigen instellingen en voor elke stad een schepencollege met bevoegdheden voor de buitenwijken. De meeste historici beschrijven de geschiedenis van de steden afzonderlijk. Derville houdt niet van die paardenbrilmentaliteit. En eigenlijk heeft hij daar een punt. Mijn kritiek op de plaatselijke aanpak van de toponymie is eigenlijk precies dezelfde. Alle Vlaamse steden hebben deelgenomen aan dezelfde geschiedenis.
Ze hebben zich door dezelfde crisissen geworsteld. Zoals die bijvoorbeeld in 1071 en in 1127 om er maar enkele te noemen. Of deze van 1191-1212 waar het grote graafschap Artesië zich afscheurt van Vlaanderen. Tot op dat moment is er geen sprake van Artesische steden geweest. Enkel van steden van het hoge land. Fysiek gezien kan het oorspronkelijke graafschap inderdaad ingedeeld worden in vier Vlaanderens. Het hooggelegen Artesische gebied, de Vlaamse nederlanden, le ‘plat pays’ zoals Brel het later zal uitzingen.
Hoog- en laagland worden gescheiden door een heuvelrug en tot slot is er de kustvlakte. De ondergrond van het relatief hooggelegen plateau bestaat uit een dunne maar zeer vruchtbare sliblaag die er voor zorgt dan Artesië de graanzolder wordt waar Vlaanderen op teert. De graanmarkten worden hier belangrijk. De immense ruimtes in het hart van de Artesische steden liggen ongetwijfeld aan de basis van de groei van hun bevolking. Hier bevinden we ons in het land van de karren. De wegen zijn inderdaad goed. Met ‘goed’ in de betekenis van ‘droog’. De rivieren zijn daarentegen totaal ongeschikt om te bevaren en dienen enkel om de molens aan te drijven.
Het vlakke land bezit amper reliëf. Arm, zanderig oftewel is er de klei en de modder. Reizen is er verschrikkelijk en zelfs onmogelijk in het dode seizoen. Maar de rivieren, zeg maar de Schelde en de Leie hebben traagstromend water, rustig en altijd bevaarbaar. En dat blijft zo als de mens er de hand op legt. Gent zie je zo geboren worden aan de rivier en dus helemaal niet aan een weg. Het contrast tussen deze twee Vlaanderens uit zich natuurlijk ook in de landbouw.
Vanaf het jaar 1000 begint de explosieve vooruitgang van de Vlaamse agro-industrie daar op die eindeloze Artesische hoogvlakte. Noordelijk van die weelderige en dynamische ruimte leiden de arme boeren op het vlakke land een hard en vaak achtergesteld leven. Dat immense verschil moet zich ongetwijfeld etaleren in de identiteit van de verschillende steden.
Het derde Vlaanderen, het heuvelachtige land van St.-Amand tot aan Sint-Omer, staat in hechte verbinding met de omringende hoog- en laaglanden. Het gebied bezit niet echt een typisch economisch karakter. Hier vinden de valleien hun thuis. Deze van de lage Scarpe van St.-Amand tot aan Douai. De vallei van de Escrebieux en de Bassée. De vallei van de midden-Leie tot in Ariën die daarna verglijdt in de ‘pas de Flandre’, het bassin van de midden-Aa, meer bepaald de moerasgebieden van Sint-Omer. De steden van dit Vlaanderen leven niet met elkaar, maar met hun Artesische relaties.
Als de streek een belang kent, dan is het vooral een militair strategische plek zoals we trouwens zullen zien rond de jaren 900. Het vierde Vlaanderen vinden we in de maritieme vlakte die zich uitstrekt ’tra Guizzante e Bruggia’ zoals Dante het ooit zegde. Het zal eerder van Damme tot Calais geweest zijn. Haar geschiedenis is vrij goed bekend. Een problematische welstand.
De schorregebieden zijn bevolkt door immense kuddes schapen die er met hun weelderige wolopbrengst voor zorgen dat de stedelijke lakennijverheid tot leven komt. En dan natuurlijk de polders waar het land bewerkt wordt. Nergens anders in Vlaanderen zijn de boeren zo vrij als hier. Alles heeft te maken met het feit dat ze zelf hun land hebben gestolen van de Noordzee en niet van één of andere feodale heer in pacht hebben gekregen. Rond 1100 is het kustleven erg actief maar laat de verstedelijking op zich wachten. Het land blijft erg lang ongerept. Calais wordt in 1165 wel een stad, maar blijft finaal een kind van de maritieme vlakte.
De vier gebieden van Vlaanderen en hun wegennet en de afwikkeling van het verkeer. Zijn ze onderling met elkaar verbonden in het begin? Zijn de steden nu de moeders van de verschillende wegen, of zijn ze integendeel de kinderen ervan?
Voor de geboorte van enige stad kan je niet onderuit aan de Romeinse heerbanen die in het zuiden van Vlaanderen goed in kaart zijn gebracht. Een netwerk dat tot stand komt rond twee parallelle routes die zich manifesteren tussen het noordwesten en het zuidoosten, in de richting van het Hercynische woud, het haast eindeloze oerbos waar de Germaanse stammen wonen. De noordelijke route slingert zich door het lage Vlaanderen. De weg loopt via Boulogne en Cassel naar Kortrijk, Cassel, Doornik en Bavay.
De zuidelijke heerbaan doet de hooggelegen Artesische vlakte aan. Opnieuw is Boulogne het eind- of beginpunt en is Bavay een tussenstation. Van hier gaat het richting Terwaan, Arras en Cambrai. Tussen beide heerbanen worden er driehoekige, zeg maar bretelvormige tussenwegen aangelegd. Cassel-Terwaan, Cassel-Arras, Doornik-Arras, Doornik-Cambrai. Het wordt meteen duidelijk dat er zich op de kruispunten Gallo-Romeinse sites bevinden. En toch slagen veel plekken er, ondanks hun prachtige toegangswegen er niet in om overeind te blijven of om door te groeien tot echte steden.
Kijk maar naar Terwaan en het illustere Bavay dat in de oerarchieven ooit nog onder de naam ‘Belgis’ als eerste hoofdstad van België naar voren werd geschoven. De middeleeuwse steden worden integendeel geboren middenin de driehoekige wegen. Sint-Omer, Ariën, Béthune, Lens, Douai, Rijsel en Valenciennes. Ze worden geboren aan de waterkant waar de rivieren min of meer bevaarbaar worden. In de moerassige gebieden op plekken die gemakkelijk te verdedigen zijn maar die nog moeten worden gelinkt met deze eertijdse heerbanen.
Het Romeinse wegennet is opgebouwd vanuit zijn keizerlijke functie en krijgt nooit een lokale functie. De as Keulen-Boulogne verliest na de 5de eeuw zijn bestaansreden als de Romeinen er van onder trekken. De zielloze weg ligt er voortaan afgeleefd, ongebruikt en niet meer onderhouden bij.
De geschiedenis leert ons dat de eerste middeleeuwse wegen loodrecht van de ene stad naar de andere lopen op een bij voorkeur hooggelegen traject dat voldoende beschermd is tegen het water. De ligging van de wegen verraadt hun afkomst. Wegen die tussen de percelen lopen, zijn meestal van Romeinse herkomst. De trajecten die percelen doorkruisen zijn meestal van latere datum. Eén ding is zeker. De Vlaamse steden zijn niet ontstaan op het kruispunt van die eerste wegen.
Hoe graag geschiedschrijvers ook deze of gene stad als het centrum van wegen zien opgroeien. De handel tussen Rijsel en Vlaanderen speelt zich grotendeels af op het water. De as Parijs-Brugge is een fabeltje. In Rijsel is er nooit sprake geweest van een Parijse poort of van een weg naar Brugge. Nochtans was het in die dagen gebruikelijk om wegen en stadspoorten te noemen naar de verafgelegen plekken die ze in zicht hadden.
Dit is een fragment uit Boek 4 van De Kronieken van de Westhoek
