Anno 1915, februari. Ieper weerde zich, hoewel al deerlijk toegetakeld tegen de totale vernietiging. Sinds enkele weken had een soort windstilte veel burgers naar hun vaderstad terug gelokt. Ze zaten als vluchtelingen opgehoopt in randgemeenten, zonder behoorlijke huisvestingen, beroofd van het allernoodzakelijkste en vooral van een beroep en een inkomen. Daarom zochten veel kinderrijke gezinnen opnieuw een onderkomen in de hen zo dierbare stad. Onder hen ook ons gezin: vader, moeder en vier kinderen.
We keerden terug uit Poperinge maar konden wel niet terugkeren naar ons huisje. Het was er onveilig en wellicht zou er niet veel meer van overgebleven zijn. Met toestemming van de eigenaar die met zijn familie in Frankrijk verbleef mochten we in de Menenstraat nog een gaaf huis betrekken, dat van drukkerij Boudry. In een winkel met kruidenierswaren en wijnen konden we in onze behoeften voorzien. Ons gezin kon weer op adem komen.
De windstilte in de gevechten bleef aanhouden. Hoewel het voor niemand een gewoon leven was, och hoopte iedereen in Ieper te kunnen blijven. De rust werd – helaas – spoedig verstoord. De gevaarlijke tyfus, een vreselijke epidemie, brak uit in de zwaarbeproefde stad. Wellicht hadden de soldaten het virus meegebracht. Hoe dan ook; de tyfus was er en begon slachtoffers te maken. De stedelijke autoriteiten werkten samen met de legeroversten en deden alles wat in hun macht lag om de epidemie te bestrijden. Niemand mocht nog gewoon water gebruiken. Aan de Menenpoort stond een poort waar de mensen ontsmet water konden krijgen.
Vaders, moeders en kinderen die al verzwakt waren door de geleden oorlogsontberingen zouden spoedig bezwijken indien ze niet spoedig gevaccineerd zouden worden. Toch was dit niet voor iedereen direct mogelijk. Mijn moeder zond eerst haar kinderen voor de inenting. Zijzelf zou de volgende dag gaan. Maar ’s anderendaags was helaas al te laat. Een Franse soldaat, een heel deftige en brave jongen bracht ongewild en onbewust de besmetting in huis. Hij voelde zich niet in orde en trok naar het hospitaal.
Maar de ziektekiem zat nu in huis en mijn jonge moeder werd er het eerste slachtoffer van. Spoedig werd ze geveld door een hoge koorts. De bijgeroepen dokter herkende direct de vreselijke kwaal. Ze mocht hier niet blijven omdat ze ons zou besmetten en had dringend verzorging nodig in een ziekenhuis. Ze ging met een gebroken hart in op het voorstel. Maar de kinderen wilden niet van haar scheiden. We huilden, smeekten en waren een zenuwcrisis nabij. Zodat moeder echt niet wist wat ze moest doen. En ook vader wist het niet, die was al even gedeprimeerd als de rest.
Ondertussen zorgde de dokter voor een ambulancewagen. Toen de mannen ’s avonds laat aanbelden wilde niemand opendoen. Maar ze bleven volharden en we lieten ze dan ook maar binnen. Ze kwamen de ziekte helpen zodat die spoedig beter zou worden en naar huis zou kunnen terugkeren. Wij gaven dus dan toch maar toe, ik denk liever niet meer terug aan die wanhoopsscène die gepaard ging bij haar vertrek. Wie dat ooit meemaakte zou dit zeker begrijpen. Mijn moeder verbleef enkele dagen in het ziekenhuis. Haar toestand verergerde. Wat iedereen gevreesd had, gebeurde. Mijn jonge moeder stierf en liet vier ontroostbare kinderen en een echtgenoot achter. We hadden haar allen nog zo nodig. Ons gezin was gebroken! Mijn jongste zusje beleefde haar zesde verjaardag op mama’s begrafenis.
Mijn oudste zus was pas vijftien, mijn broer was een jongen van negen en ikzelf was elf jaar oud. Pas toen werd het echt droevig in ons ontredderde gezin. Geen moeder meer! Vader moest in deze oorlogstijd voor alles instaan. Veel soldaten marcheerden in ordelijke rijen doorheen de Menenpoort naar de even buiten Ieper gelegen loopgraven. Een mondharmonica speelde hier en daar een opgewekt deuntje en de jonge Engelsen marcheerden maar naar de vuurlinie, met moedig hart en vol berusting. Velen kwamen nooit meer terug. Rechtover ons huis, in het toenmalig college, was een veldhospitaal ondergebracht.
Vanop de eerste verdieping konden wij, nieuwsgierige kinderen, soms veel meer zien dan goed voor ons was. Bijna elke dag vond er een militaire uitvaart plaats. Vier soldaten droegen een berrie waarop een gesneuvelde strijdmakker in een deken gewikkeld lag. Ze droegen hem op hun schouders naar zijn laatste rustplaats. Een klein groepje soldaten volgde stil en eerbiedig. Dit gebeurde zo vaak dat we schier voortdurend in een atmosfeer van rouw en verdriet vertoefden.
…
Anno 1915, de oorlog was nog ver van voorbij! Half april 1915 werden de Ieperlingen plots door nieuwe beschietingen verontrust. Eerst nu en dan wat storingsvuur. Later donderden de kanonnen uren, dagen en nachten aan één stuk door. Toen de mensen opnieuw aan vluchten dachten kregen ze daartoe geen kans meer. Want als de ene kant van de stad met rust gelaten werd kreeg de andere kant de volle laag. Zich ver van huis wagen was gevaarlijk en er blijven was niet minder gevaarlijk. De mensen bleven dus binnen, allen met de strik om het hart, al hoopten ze nog tegen elke hoop in.
Vooral de nachten waren tragisch. We hadden geen kelder in ons huis, de woning van drukkerij Boudry in de Menenstraat. Rillend van de schrik zaten we met ons vijf in een enge ruimte te bidden en het onvermijdelijke af te wachten. De morgen bracht doorgaans een beetje opluchting. Omdat het stilaan licht werd en zich nu en dan een pauze in de beschietingen voordeed. Tijdens zo’n nacht kreeg het restaurant ‘De Wacht’ aan de Menenpoort, dus niet ver van wij ons een voltreffer. Met een oorverdovende knal werd het huis in een afzichtelijke puinhoop herschapen. De herberg zat propvol burgers en soldaten die voor de nacht een onderkomen zochten.
Ze vonden er een afgrijselijke dood. Met verstomming geslagen staken enkele mensen, onder wie mijn vader, schuwweg het hoofd buiten en ze vertelden dan het nieuws aan de angstige huisgenoten. Dit lot kon ook voor ons beschoren zijn. Toen het in de komende dagen erger werd smeekten we vader of we toch niet moesten vluchten. Pa had er ook wel zin in, maar tijdens de beschietingen ging dat natuurlijk niet. Hij besliste om alvast eens uit te kijken naar een veiliger onderkomen voor de nacht. In de brouwerijkelder Donck, hier heel dichtbij schuilden al veel mensen.
Misschien konden we er ook nog bij. En aar verluidt was het een goede kelder. Toen het een poosje stil werd trok hij ernaartoe. Na zijn terugkeer vertelde hij dat er inderdaad nog een beetje plaats was. We pakten seffens het allernoodzakelijkste bij elkaar en ons groepje vertrok naar die kelder. We konden herademen, het was precies dat na al die doorstane verschrikkingen nu alle gevaar geweken was. En we voelden ons hier veel minder eenzaam. De volgende nacht sliepen we tamelijk rustig. Er volgde een redelijke voormiddag, waarop nu en dan iemand de kelder verliet om nog wat mondvoorraad bij te halen. Ook dekens, kussen en zelfs matrassen werden binnengesleurd.
In de namiddag herbegonnen de beschietingen zo hevig dat de volwassenen voorzorgen namen om de smalle keldervensters nog beter met matrassen af te stoppen. Het was er donker en niet prettig. Maar we waanden ons er veiliger. Stil in een hoekje gezeten roerden de kinderen zich niet. Het was de avond van de 20ste april. Ze krompen telkens ineen van de schrik toen ze het akelig gefluit hoorden welke dood en vernieling zaaide. De granaten vielen nu dichtbij. We dachten allemaal dat ons laatste uur geslagen was. We vroegen aan pa om te vluchten maar die vond het te gevaarlijk.
Toen gebeurde er iets wonderlijks. Naarden Oom, een bijnaam voor de sympathieke en welbespraakte Ieperling Didier, zat midden de aanschuivende kelderbewoners zijn pijpke te roken en tijdens die akelige ogenblikken vertelde hij met zijn typische Ieperse humor de ene mop na de andere. Het lukte hem, ondanks alles de hele groep mensen in de ban van zijn charme en vertelkunst te houden. Ik zat met de handen tot gebed in de schoot gevouwen op een hoekje van een matras te luisteren naar de bejaarde verteller. En toen gebeurde het! Een akelig gefluit, een lange siddering, een geweldige schok met een dikke stofwolk.
Gevolgd door de verschrikkelijke paniek van getroffen volwassenen en kinderen. Het was één gehuil, één geroep, één wanhopig gewoel in de duistere kelder. Ik werd uit mijn hoekje weggeslingerd en was er zeker van dat ik nu zou doodgaan. Mijn instinct tot zelfbehoud liet me echter rechtstaan. En dan werd ik door de huilende masse tot aan de uitgang van de kelder meegesleurd en zag ik plots de oorlogsverschikkingen van dichtbij. Bloed! Overal bloed! Op de gezichten, op de in flarden hangende kleren, op de verwarde haren. Velen hadden afgrijselijke verwondingen.
Ook mijn arm deed pijn en zag er helemaal bebloed uit. Mijn mouw was helemaal gescheurd, maar ik gaf er geen acht op. Waar bleven mijn jongste zusje, mijn broertje, mijn grote zus en pa? Lang moest ik niet wachten. Want aan de keldertoegang speelde zich de smartelijkste tragedie af die ik ooit zou meemaken. Mijn klein zusje kwam wenend buitengesukkeld, het bloed stroomde uit diepe rugwonden langs haar tenger lichaampje en beentjes. Mijn broer, bleek als de dood sprong op een voet en stelde me gerust dat hij niets had. Maar waar bleven de twee anderen? Een meisje kwam op handen en voeten uit de kelder gekropen. Mijn oudste zus!
Met een van pijn verwrongen gezicht bleef ze voor ons liggen. Haar bloedend been slingerde onder haar knieën weg. Van haar hand bleef enkel nog een verscheurde bloedige stomp over. Ze had nog andere verwondingen over haar lichaam. Kermend riep ze op hulp, maar plots was iedereen die zich uit de voeten kon maken verdwenen. Alleen het schamel groepje kinderen bleef daar achter. Ik wist niet wat te beginnen.
Waar was vader? Ik durfde niet terug te keren in de kelder. Misschien lag hij wel tussen de doden. Teneinde raad besloot ik huilend om hulp te gaan zoeken. De anderen smeekten dat ik hen zou meenemen. Ik nam mijn bloed verliezende zusje bij de hand, mijn broertje hinkte mee aan de andere kant en mijn oudste zus kermde vol angst dat we haar zouden meenemen. Snikkend verlieten we met ons drie deze onheilsplek en sukkelden we straat in straat uit tot op de grote markt. Op heel die markt zagen we geen enkel levend wezen, geen burger, geen soldaat. De beschadigde gebouwen leken stom neer te kijken op ons zielig groepje.
Mijn klein zusje kon niet meer. Het bloed drupte bij elk stap naar de beneden en omdat we ook gewond waren konden we onmogelijk ons schamel zusje dragen. Zo sukkelden we verder terwijl de granaten over onze hoofden gierden. Uit de Boterstraat kwam plots een man aangelopen, schichtig en in gebogen houding in de richting van de markt. Hij keek ons met verstomming aan. Zelf ging hij dood van de angst maar hij kon het niet over zijn hart krijgen om halt te houden bij ons. Hij vroeg ons waar heen gingen. En ik vertelde hem door mijn tranen heen dat we naar tante in Poperinge wilden gaan, dat mijn va&der nog in de kelder lag en mijn zus doodging bij de poort. Meer kon ik niet over mijn lippen krijgen. Het was te veel voor mijn kinderhart.
De man aarzelde even en besliste dan om ons te helpen. Ondertussen bleven de granaten gieren over de stad. Hij pakte mijn bloedend zusje in zijn armen en we vertrokken door de verlaten Rijselstraat. Halverwege kwamen we zuster Margriet van de Lamotten en een verpleegster tegen. Ze bleef medelijdend staan en wilde weten wat er gebeurd was. Ik vertelde haar over ons drama en ze wilde ons helpen.
De verpleegster nam mijn zusje over. Kleine broer die bijna niet meer vooruitraakte, klom op de rug van de brave man. Zuster Margriet nam me troostende bij de hand. Spoedig bereikten we de kloosterschool waar een apotheek was ondergebracht. Kleine zus kwam het eerst aan de beurt. Ze schrokken toen ze de diepe wonden in haar lendenstreek zagen en vroegen zich terecht af of ze die verwondingen zou overleven.
Ze legden een voorlopig verband. Ook mijn broertje en ik werden verzorgd en met enkele troostende woorden opgebeurd. Ondertussen was voor de zwaargewonden in en rond de kelder ook hulp opgedaagd. Enkele soldaten kwamen de kelder afzoeken en brachten al de overlevenden naar de kazematten bij het koor van de Sint-Jacobskerk. De goedhartige man, de zuster en de verpleegster brachten ons voorlopig daarheen en vertrouwden ons toe aan de zorgen van het schaarse personeel. In het halfduister van de donkere ruimte wachtte ons een hartverscheurend weerzien.
Grote zus lag kreunend op een berrie op de grond. ‘Ze zeggen dat ik zal genezen’, waren haar eerste woorden toen ze ons terugzag. Wat verder lag vader ook op de grond. Zijn kleren waren helemaal doorweekt van het bloed. Hij leed ontzettend veel pijn maar die scheen hij te vergeten toen hij zijn drie jongste kinderen terugzag. Gelukkig kon hij niet merken hoe erg het kleinste er aan toe was.
Er lagen nog veel andere gewonden. Ze wisten er niet wie eerst geholpen. Helemaal tegen de avond kwam een ambulance wagen ons, de drie kinderen, weghalen. Nieuwe scheiding, nieuwe smart. Maar we voelden ons allen zo ellendig dat we tenslotte in de situatie berustten, temeer omdat mijn jongste zusje dringend verpleging nodig had. Rammelend en hotsend reed de wagen de markt op en stopte even om een man met een gebroken been op te laden. Daarna reden we verder richting Poperinge. Langs de weg lagen tal van mensen dood te midden van hun bagagepakjes. Het was een droevige tocht waar geen einde leek aan te komen.
Toen we in het hospitaal van Poperinge aanbelandden voelden we ons een beetje veiliger. De verzorging van de ernstige verwondingen van mijn zesjarig zusje waren buitengewoon pijnlijk. Mijn broertje en ik hielden ons moedig, hoewel er veel schroot in zijn voet stak. Toch hadden we veel verdriet toen we onze weerloze zus zo zagen lijden.
–
Uit ‘De Grote Kroniek van Ieper’ (werk in opbouw) – lees het vervolg hier


