Bluuft julder wegen goan

Djoos Utendoale aan het woord:

Mijn gedichten ontstonden in de Westhoek. De streek die het zuid-westen van West-Vlaanderen bestrijkt en doorloopt al over de Frans-Belgische staatsgrens om één te blijven met het land van Hazebrouck en Duinkerken.

Ze zijn geschreven in de geest van alle Westhoekers. Ook de taal is deze van hen.

Het Zuid-Westvlaams heeft weinig wijzigingen ondergaan in de loop der eeuwen. Eerst de laatste decennia merkt men sporen van sleet. Dit is onvermijdelijk in een steeds verder evoluerende wereld.

ln Belgisch Zuid-West-Vlaanderen sluipen nieuwe woorden en wendingen de Volkstaal binnen. Op zichzelf zou dat een verrijking kunnen betekenen, gebeurde dit niet ten koste van typische streekwoorden.

Daar heeft de school schuld aan.

Die ‘verarming’ treft het meest de mensen die na jarenlange afwezigheid weer naar hun geboortestreek terugkeren. Het kan zelfs pijn doen.

‘Hellekapellen’, .. ‘butterschitters’ en ‘flikflodders ‘ hebben eraan moeten geloven; de jongere jeugd spreekt tegenwoordig bijna uitsluitend over ‘vlinders’.

Niet dat de ‘butterschitters’ er minder poëtisch om zijn maar de gewesttaal zelf is aan het tanen.

‘Roenkers’ en ‘mulders’ of ‘averullen’ zijn meikevers geworden. Maar die meikevers zelf zijn reeds jaren de laan uit .

… en vraag maar eens om ‘voetelingen’ in een grootwarenhuis als je nieuwe sokken wil…

Ook zinswendingen worden gewijzigd. Bijwoorden worden vernederlandst ook al vloeien die minder vlot doorheen de gewesttaal. Zo b.v. het oude ‘of’. In de zin van ‘beter weten of ie’, of ‘vroeger thuus komm’n of dan ze peisden ‘ … Nu weten ze ’t beter dan ie en ze komm’n oek vroeger thuus dan dander …

Net zomin als het dialect doorschemeren mag als men algemeen Nederlands spreekt, zo ook ben ik van principe dat het van belang is de streektaal zo zuiver mogelijk te bewaren. Ik ben er steeds van overtuigd geweest dat wij als Vlamingen tweetalig moeten zijn in eigen land: Nederlands en streektaal. Geen allegaartje van beide door elkaar maar alle twee zo gaaf als het moet.

Liefst spreek ik niet van beschaafd Nederlands. Ook dialect is beschaafd als het uit een beschaafde mond komt en … algemeen Nederlands kan zeer gemeen aandoen. Vraag dat maar aan Jan de Kramer.

Vergelijken gaat niet op, het gaat om twee verschillende dingen. Het is tenslotte aan niets anders dan aan toevallige historische omstandigheden te wijten dat het ‘Hollands’ de bovenhand haalde op andere Nederlandse dialecten.

Moest de veralgemening doorgegaan zijn in de 13de of 14de eeuw, nu zouden niet enkel de Nederlanden maar zelfs een deel van West-Duitsland ‘Brugs’ spreken. In de 16de eeuw zou bepaald het ‘Antwaarps ‘ met de prijs gaan lopen zijn.

En moest Luther de bijbel in het Nederduits vertaald hebben en niet in het Hochdeutsch, de taal van zijn geboortestreek, dan sprak de helft van West-Europa nu Plattduutsch.

De zuivere ‘aa’ zou ver zoek geraakt zijn, en men zou gesproken hebben van pèèrd net als in het Afrikaans en voader zou normaal geweest zijn, net zoals de Ä in het Scandinaafs burgerrecht verworven heeft.

Het is nu eenmaal anders gelopen.

De verwatering van het oude dialect laat zich minder gevoelen in Frans-Vlaanderen.

Daar ‘stagneerde ‘ de taal een paar eeuwen geleden. Afgezien van de sleet die er op kwam – die laat zich vooral voelen in de, om zo te zeggen ‘afgeronde’ uitspraak, kwestie van articulatie sijpelden hier ook enkele Franse woorden in of, Vlaams geworden Franse woorden als b.v. ‘nuus’ voor wij of ‘wydder’ (nuus e’ weten dat nie’), ik zie er het Franse ‘nous’ in – vindt men precies in het dialect van Frans-Vlaanderen tal van oude – zelfs uit het West-Vlaams verdwenen – woorden terug. Daar wordt men nog ‘gram’ (en niet kwaad) zoals ook de reuze in het ‘keere weer om’-liedje, – in Frankrijk zingt men: ‘Keer U eens om!’ – gram werd. Daar ook worden de doden nog ‘benoaid’ en niet ‘opgebaard’ of ‘afgelegd’ zoals men in het zuiden van West-Vlaanderen zegt. Het was nu eenmaal zo dat de afgestorvenen eertijds in een laken genaaid werden.

…Nog hoort men (hoe gek het ook moge klinken voor de taal-onkundige mens): ”t Wuuf go komm’n om te benoaien …’ of ”k Gon nog ê pupe smoörn.. zei ’n boer, en zyn wuuf wos benoaid..’.

Het in-een-laken-naaien behoort reeds lang tot het verleden maar het woord is leven gebleven. Volk van minder goed allooi noemt men in Frans-Vlaanderen nog steeds ‘grauweriks’ – een voortleven van het Middeleeuwse ‘grauw’ – ofte gepeupel. Bepaalde klanken hoort men ook slechts aan gene kant van de staatsgrens. Zo b.v. de ‘oe’ die soms ‘uu’ wordt. Groeien wordt gruuien, bloeien; bluujen. Er zit ‘gruujste’ in het land als de vruchten meewillen en het verkleinwoord van ‘hoed’ dat normaal ‘hoejke ‘ zou moeten zijn, wordt ‘huujke ‘.

Precies driehonderd jaar geleden werd dit deel van Vlaanderen bij Frankrijk ingelijfd. De opgedrongen verfransing liet niet op zich wachten. Dat het Vlaams er, ondanks opgedrongen verfransing van Parijs uit, en spijts onophoudelijke vernederingen aan het adres van de schoolkinderen – dit door Vlaams onkundige onderwijzers – nu na zovele jaren nog de taal blijft van duizenden Frans Vlamingen, kan ons enkel verbazen. Het volk, ook als het Frans spreekt, blijft essentieel Vlaams.

Laat een Parijzenaar maar wegwijs worden in uitdrukkingen als: ‘on a du pain trop court’ … (brood te kort hebben), ‘il tiens Ie fou avec moi ‘ (hij houdt mij voor de gek – in het West-Vlaams: ‘hij houdt de zot met mij!’) of ”t’a pas goût sur une tasse de café?’ (lust u geen kopje koffie – West-Vlaams: …’hè-je geen goeste up ê tasje kaffie?).

De wereld is klein geworden. Met de gewesttaal alléén kan men het niet meer klaren. Dat de gewesttaal in Frankrijk – zegge het Vlaams – ondanks een merkbare interesse die men de laatste tijd ervoor merken kan, ten dode gedoemd is, blijft tot nog toe een feit. Men geeft wel cursussen van Vlaams én Nederlands. Er verschijnen hartverwarmende artikels in tijdschriften en dagbladen. En niet zonder gevolg. De mensen die zich bewust erop toeleggen eigen aard en eigen taal te bewaren en te cultiveren, blijven witte raven.

Het gewone volk is de instand houder van de taal. En, hoe algemeen deze ook nog gesproken wordt, het kan niet geloochend worden dat negenennegentig percent van de Vlaams sprekende families thuis, ofwel met hun kinderen Frans spreken, ofwel, als ze zelf de moedertaal trouw blijven; van hun bloedeigen kinderen een Frans antwoord krijgen. De jonge generatie vervreemdt. Parijs heeft het gehaald.

De meest efficiënte redding van het Vlaams in Frankrijk lijkt me niet anders dan de strijd om een zuiver dialect te bewaren in Belgisch Vlaanderen. Ook hier moet men tweetalig zijn. Met dien verstande dat in Frankrijk de officiële taal het Frans is en de volkstaal Vlaams. Er is beslist een kentering. De komende jaren zullen uitwijzen of het Vlaams in Frans-Vlaanderen zal kunnen standhouden.

Die volkstaal is, met kleine variaties, praktisch dezelfde over de gehele Westhoek. Het is de taal die Bruggelingen en Kortrijkzanen de taal van ‘Bachten de Kupe’ noemen. Verder in Vlaams sprekend België bedoelt men ‘hiermee vaak het West-Vlaams tout-court. Beide opinies zijn fout. Wél heeft het enkele specifieke kenmerken.

Zo laat de Saksische en Friese invloed zich sterker voelen dan hoger op en valt in de verleden tijd bij de werkwoorden de ‘g’ volledig weg (men zegt b.v .’ëweest’ voor ‘geweest’ – ‘êdoan’ voor ‘gedaan’… enz.). In de praktijk is er weinig verschil tussen het dialect van Veurne en Hondschote – Belle en Poperinge, ofwel de dorpstaal van Westouter en Boeschepe, Leisele en Herzeele (wat men in Frankrijk ook Herzei uitspreekt). maar in voorgenoemde steden en dorpen, hoe dicht die ook bij elkaar liggen, wordt een totaal ander officieel apparaat gebruikt.

Hierom ligt het als het ware voor de hand dat sterker doorgedrongen Nederlands onderwijs de redding van Frans-Vlaanderen betekent. ik zou persoonlijk hierop niet ten volle durven inhaken. Er zijn Nederlandse cursussen. Vrije cursussen dan, en die worden ook door een beperkt aantal leerlingen gevolgd. Het resultaat is echter niet altijd wat het zijn moet.

Ik heb Vlaams onkundige Frans-Vlamingen gekend die Nederlands leerden en … achteraf moesten bestatigen dat ze niet eens met hun eigen mensen konden praten. De volkstaal blijft de weg naar verder op. Mensen als Fermaut die van huis uit Vlaams sprekend zijn, hebben naderhand het Nederlands onder de knie gekregen, tot in de perfecie toe. De ware weg naar vernederlandsing ligt langs de volkstaal om. Contacten tussen dorpen en steden spelen hierin een grote rol. Mensen van Steenvoorde voelen zich thuis te Poperinge en omgekeerd. Ze spreken eenzelfde taal. Spreken de Poperingenaars echter Nederlands en de Steenvoordenaars Frans, dan staan ze als vreemden tegenover elkaar.

Ik geloof niet dat – voorlopig althans – het Nederlands de stoot gegeven heeft aan een grotere interesse voor de moedertaal in Frankrijk. Wél verdient hier b.v. het volkstoneel van FransVlaanderen een bijzondere vermelding. Dié mensen die nu sinds bijna vijfentwintig jaar in Frankrijk toneel opvoeren in de streektaal hebben er heel veel toe bijgedragen om de interesse wakker te schudden voor de oude moedertaal en bijgevolg de weg geëffend naar het Nederlands. Frans-Vlaanderen wordt eerst officieel Nederlandssprekend als ‘La grande Patrie’ zo breeddenkend wordt dat het er officieel toegestaan wordt. Zo ver zijn we nog niet.

In een klein wordend Groot-Europa is echter alles mogelijk. Zo lang geleden is het nu weer ook niet dat onze ouders. in Belgisch Vlaanderen, het hatelijke signum kregen als ze het waagden hun eigen taal te spreken. Dat gebeurt ook in Frans-Vlaamse dorpsscholen. Met dien verstande dat men ze geen ongelijk geven kan; het Frans is tenslotte hun officiële taal.

Mijn verzen werden geschreven in de taal van de Westhoek. De taal van de volksmens aan weerskanten van ‘de schreve’. Ze worden in Frans Vlaanderen graag beluisterd, voorgedragen of gezongen. Als zodanig hebben ze zin en betekenis.

En ook voor de kunstminnende mens van waar ook ter wereld die er naar luisteren kan als naar een brok muziek. En erbij dromen gaat …

Over Land en Volk
Vlaams gebleven Volk in Frankrijk, Westhoekers . Als bomen in eigen grond geplant. In stormen gehard. Ze zijn van U, deze simpele verzen.

Ge wordt erin uitgetekend zoals ge zijt. Onopgesmukt. Een stuk natuur. Een stuk Vlaanderen. Telgen van dat volk dat zijn geschiedenis schreef. In purper en goud. En grauwe kleuren donker als de aarde en grijs als de eeuwig grijze lucht. Uw taal staat gestold in de namen van dorpen en wijken, in oude grafstenen en leeft voort in de taal van elke dag.

Mensen van Vlaanderen. Gij bevocht uw vrijheden aan de kant van Zannekin en greep, net als verder in Vlaanderen, naar zeis en riek om U teweer te stellen tegen landsgenoten die uw eigen aard en geloof bedreigden. En ook uw oude taal.

Een van de uwen, Vandamme uit de oude Kasselstede. was uw grootste dreiging. Streekmensen vochten mee met de Fransen. Kinderen van datzelfde Volk stonden in het verweer. Zo is het altijd geweest; zo zal het altijd blijven. Deze ‘mensen van te lande’ werden uitgetekend een dertigtal jaar geleden. Toen stak er nog meer poëzie in hun dagelijkse doen.

Misschien niet. Een jonge boerenknaap in jeansbroek en met naakt bovenlijf, gedurende weinig zonnige dagen van de oogsttijd en tronend op een enorme pikdorser, zal het boerenwerk net zo poëtisch vinden als de boer die rustig de schaduw van zijn ploegende paarden achterna liep.

De tijd is nu eenmaal jachtiger geworden.

Mensen van te lande. Westhoekers uit Frans Vlaanderen. Voor U werd de wens die bijna klinkt als een noodkreet geschreven:

bluuft julder wegen goan
kop in de lucht, vor niet beducht
Durft! En je bluuft bestaan!!!

Uit ‘Westhoekse Poëzie’ van Djoos Utendoale van 1979 (uitgeverij Schoonaert)