Al gauw gonst het van de geruchten in de Nederlanden dat er een nieuwe oorlog op til is. De mensen spreken over niets anders meer. De Fransen bewapenen zich onverdroten en de Spanjaarden met hun schrijnend gebrek aan mankracht en middelen doen niets anders dan zich te beklagen bij de vorsten van de Europese landen over de onrechtmatige oorlog die de Fransen hen binnenkort zullen aandoen. Gezanten van het hof bezoeken al de kasselrijen van het land en richten zich heel speciaal tot die van de grensgebieden in het zuiden.
Ze vermanen de wetheren om trouw te blijven aan Spanje en om zich te versterken tegen de vijand. De toekomst oogt duister en dat is natuurlijk de belangrijkste reden waarom ze in Veurne met grote ijver ingaan op de eisen van het hof. De burgers gaan onmiddellijk aan het werk bij de halve manen en de buitenvestingen van Veurne welke er momenteel maar in een vervallen toestand bijliggen. Ze worden nu rondom in palissaden gesteld. Het magistraat van de kasselrij volgt het voorbeeld van alle andere Vlaamse kasselrijen en mobiliseert een groot aantal gewapende mannen die verspreid worden over de grensgebieden.
De oorlog ontvouwt zich helemaal op 4 juni 1667. Terwijl ze bij ons nog druk in de weer zijn om de grenzen te versterken duikt een Frans leger van 8.000 mannen onder leiding van maarschalk d’Aumont onverwacht op voor Sint-Winoksbergen. Bergues is dan maar voorzien van een bescheiden garnizoen. Een nachtelijke stormloop zorgt voor veel Franse doden, toch laten de bezetters van Sint-Winoksbergen de volgende ochtend de trommel slaan ten teken van overgave. Een overname zonder veel verdere poeha of problemen.
Baron De Wanghe, de gouverneur van deze stad trekt met zijn mannen weg en zoekt nu onderdak in Ieper. Het is meteen de eerste oorlogsdaad van de Fransen sinds de vrede van 7 november 1659. Er is zelfs geen officiële oorlogsverklaring gekomen. Tussen Sint-Winoksbergen en Veurne ligt er een afstand van om en bij de 25 km. Met de regio Hondschote er tussenin. De Franse verovering van Bergues zet natuurlijk een stroom van vluchtelingen op gang. De buitenlieden van Veurne-Ambacht zetten het ook op een lopen. Ze zijn er zeker van dat Veurne-stad van hetzelfde laken een pak zal krijgen.
Een gevreesde toestand die al na amper vier dagen in harde realiteit verandert. Het Franse leger komt overlangs Hondschote in een rechte lijn naar Veurne. De vijanden kamperen aan Ten Boogaerde en omgeving waar ze zich nog tijdens de nacht ingraven. Al de volgende morgen schieten ze met tien kanonnen vanuit hun nieuwe loopgraven. Veurne wordt bij het ochtendgloren dus heel erg onaangenaam begroet door de Fransen. Don Juan de Toledo, de stadsgouverneur doet wat mogelijk is om Veurne te beschermen maar staat eigenlijk voor een onbegonnen taak met hoop en al 100 mannen van drie gehavende compagnies. Voeg daarbij 400 keurlingen uit de kasselrij die toch maar van ondergeschikt belang zijn met dergelijk leger voor zich. En bovendien is het oorlogstuig in de stad in een allerslechtste staat.
Wanneer men probeert het stadskanon af te schieten springen de stukken ervan af. Rot en tot op de draad versleten, wat hebben die mannen eigenlijk uitgemeten de voorbije jaren? Na drie dagen en nachten weerstand tegen de Franse aanval en nadat de Westpoort zo goed als afgeschoten is, geeft de Toledo zich over. Dat gebeurt op 12 juni 1667. De voorwaarden van overgave zijn identiek als die van 1648. Pogingen van magistraat om daar veranderingen in aan te brengen stuiten op een ‘non’ van d’Aumont. Uit de archieven blijkt het allerminst zeker dat het volledig leger van Sint-Winoksbergen hier aanwezig was om Veurne in te nemen en dat enkel een afdeling ervan actief was om de stad in te nemen.
Het is in elk geval nu al de vierde keer sinds 1646 dat de Fransen Veurne met de wapens veroveren. Ze voorzien onze stad natuurlijk van een garnizoen en van alle benodigdheden om dat op een treffelijke manier te doen. Vijf dagen later breekt het eigenlijke leger op en neemt het zijn weg door de kasselrij richting Roesbrugge en van daar naar de Leie waar het zich voegt bij het groot leger van de koning die daar persoonlijk actief is bij allerhande militaire acties. De Fransen veroveren er in elk geval veel steden. Het voornoemde leger richt bij het beleg van Veurne en bij hun vertrek achteraf geen noemenswaardige schade aan. Er heerst bij de Fransen aanvankelijk een goede discipline. Iets wat ze in de geschiedenis van het Westland niet al te veel meemaakten. Lang zal de orde in elk geval niet duren.
Na die eerste fase hervallen de Franse huurlingen in hun vroegere kwalen. Hoe verder ze vorderen in Vlaanderen hoe meer vernielingen en plunderingen ze op hun conto schrijven. De Spanjaarden bekijken de Franse veroveringen met de nodige onmacht. De troepen in Diksmuide beseffen dat ze zelf geen degelijke weerstand kunnen bieden tegen de Franse vijand. Ze vertrekken van hier, gepakt en gezakt, met hun artillerie en munitie naar Nieuwpoort. Het beschermen van deze haven is tenslotte veel belangrijker dan het bezit van Diksmuide. De buitenlieden van de kasselrij voelen zich helemaal niet rouwig om dat vertrek, het betekent grof gezegd een soldatennest minder.
Nadat de Fransen Veurne hebben ingenomen laten ze die direct versterken op kosten van de kasselrij. Alle parochies krijgen het bevel om werklieden en palissaden te leveren. De buitenwerken staan al na geen tijd op punt. Het bestuur komt in handen van markies De la Garde, een man met een goede inborst en aangenaam in de omgang. De nieuwe gouverneur kan het trouwens niet meer zo bont maken als zijn voorganger, die goede oude monsieur Du Bosquet. De Franse regering van Lodewijk XIV superviseert nu het bestuur over de diverse kasselrijen en steden via een reeks van intendanten die bepaalde bevoegdheden overnemen van de lokale gouverneurs.
Justitie, politie, financiën vallen nu onder de bevoegdheden van de intendanten. Het zijn zij die de eisen tot contributies uitsturen en laten ontvangen door hun ontvangers. De intendanten delen paspoorten uit, spelen baas over de geconfisqueerde goederen, veranderen de magistraten in hun district en voeren het bevel over zowel de militaire als de burgerlijke zaken. De functie van de gouverneur is niet veel meer dan de zeggenschap over de troepen.
Er komt vrij vroeg een einde aan de Franse veldtocht van 1667. De koning geeft al begin november de opdracht aan zijn mannen om hun winterkwartieren op te zoeken. Veurne krijgt 600 ruiters en 2.600 voetgangers te slikken. Gelukkig voor de poorters moeten ze niet door hen betaald worden. De Veurnenaars hoeven wel te zorgen voor slaapplekken, licht en kleine meubelen. De soldaten moeten zich tevredenstellen met een kamer per 12 à 15 soldaten. Het valt wel op dat de Franse legerleiding de huisvesting van de mannen op een professionele manier organiseert. Daar kunnen de Spanjaarden toch wel een punt aan zuigen. Om de paarden van de ruiters te herbergen bouwen ze in de stad nieuwe stallingen, natuurlijk weer eens op de kosten van de kasselrij.
De meer dan 3.000 extra soldaten brengen veel nering mee in Veurne, extra inkomsten die de last van hun aanwezigheid duidelijk verzachten. Op de keper beschouwd zijn het natuurlijk de mensen van de buitengebieden die de rekeningen betalen. Bovenop de hoge contributies die de landlieden moeten afdragen aan de Franse bezetter zijn ze eveneens verplicht om al het door de garnizoenen benodigde stro, hooi en haver te leveren. Aangevuld met zeer veel hout zowel voor het gebruik door de onderofficieren als voor het verwarmen van de wachtlokalen, de ‘corps-de-garden’. Daarnaast is er zeker nog sprake van andere buitengewone lasten. De intendant waarvan eerder sprake is voor wat betreft West-Vlaanderen een zekere monsieur Robert.
Hij is het die zijn contributie-eisen uitstuurt. Zo krijgen ook de inwoners van Diksmuide hun quota. Robert weet blijkbaar iedereen goed te vinden. Jullie mogen niet over het hoofd zien dat de Fransen niet eens de moeite gedaan hebben om deze stad te veroveren terwijl de Spanjaarden het afgetrapt zijn richting Nieuwpoort. Het magistraat van Diksmuide bevindt zich dus wel in een netelige positie. De wetheren vragen aan het hof van Brussel wat ze nu feitelijk moeten aanvangen met die Franse eis tot contributies. Ten gevolge van die vraag sturen de Spanjaarden dan toch een nieuw garnizoen naar Diksmuide. Troepen die de plek opnieuw versterken en vanzelfsprekend weigeren om de gevraagde contributies te betalen aan monsieur Robert.
De gouverneur van Nieuwpoort is er niet gerust in met al die Fransen in zijn omgeving. Om Nieuwpoort te beschermen laat hij bij de aanvang van de winter opnieuw het zeewater toestromen op de buitenomgeving, zo hoog mogelijk. Er is daarbij geen sprake van het laten afvloeien van het winterwater richting Noordzee. Die verse watermassa zorgt voor grote ongemakken bij de boeren. De laaggelegen gebieden verdrinken in het zout water. In Nieuwpoort blokkeren ze ook het water van de Ijzer wat op zijn beurt dan zorgt voor grote schade bij de eigenaars en de mensen van de Zuidwatering.
Tot overmaat van ramp kampen de Spanjaarden zoals gebruikelijk met een gebrek aan geld en levensmiddelen zodat de garnizoenen van Diksmuide en Nieuwpoort nu rijkelijk uitzwermen doorheen de kasselrij van Veurne-Ambacht. Ze doen bijzonder veel kwaad bij de inwoners. Het slechtst zijn de ruiters die overal opduiken op zoek naar voer voor hun paarden en buit voor zichzelf. De grootste malheuren zijn dit keer bestemd voor de families die wonen in de buurt van Nieuwpoort en Diksmuide.
December 1667. Sergeant-majoor Spinteler, de zoon van een Spaanse kolonel heeft zijn zinnen gezet op de bouw van een sterkte aan de Knokkebrug, aan de zuidzijde van de Ijzer, in de hoek ten oosten van de Ieperleet. Op dezelfde plek waar ook al een versterking gebouwd werd in 1649. De Spanjaarden landen er met 60 mannen en beginnen onmiddellijk aan de bouw van de nieuwe verdedigingspost. Spinteler hoopt zich te kunnen versterken zoals sergeant-majoor dat 18 jaar geleden voordien al gepresteerd had. Hij contacteert de nabijgelegen parochies met de eis om werklieden te leveren, samen met hout, stro, palissaden en van alles wat hij nodig heeft.
Maar de Fransen zijn op hun qui vive en willen absoluut vermijden dat de vijand zich daar kan nestelen. Ze trekken met ongeveer 5.000 mannen uit de garnizoenen van Duinkerke, Sint-Winoksbergen en Veurne en marcheren met twee kanonnen naar de Knokke die op dat moment nog maar pover versterkt is. De bezetters geven wel enige weerstand maar geven dan wel noodgedwongen het fort over in vijandelijke handen. Commandant Spinteler en zijn soldaten eindigen in Veurnse gevangenissen. De Fransen vernietigen de aangevatte werken in de Knokke.
Anno 1668. ‘De paus tracht vrede te maken’, blokletteren de Veurnse jaarboeken. Dat is inderdaad het geval. Paus Clemens IX ergert zich aan die oorlog tussen Frankrijk en Spanje, zijn vrees dat die zich verder zal uitbreiden is reëel. Voor ze het goed en wel weten kunnen alle prinsen uit het westen met elkaar in oorlog treden. Hij doet zijn best om de koningen van Spanje en Frankrijk tot een akkoord van vrede te brengen. Clemens krijgt daarbij de steun van onder andere de koningen van Engeland en Zweden. Ook Holland wil mee bemiddelen. Engeland en Holland zien het natuurlijk niet graag gebeuren dat Frankrijk zich helemaal baas zou maken over heel Vlaanderen. Ze slagen er in om de partijen aan tafel te krijgen in Aken. Op 2 mei 1668 komt het tot een vredesverdrag dat in de volgende weken door Lodewijk XIV en de Spaanse koningin-regentes ondertekend wordt.
Vlaanderen krijgt de officiële aankondiging te horen op 29 en 30 mei. Voor de inwoners van het Westland betekent de overeenkomst van Aken zonder meer een vreselijke vrede. In artikel 4 van het verdrag ontslaat de koning van Spanje de inwoners van de door Frankrijk veroverde steden en landen van hun eed van trouw die ze hem gezworen hebben. Het komt er op neer dat de stad en de kasselrij van Veurne, samen met zijn acht Spleten en Branken geïncorporeerd worden bij de kroon Frankrijk. In Vlaanderen zijn er maar bitter weinig tekenen van blijdschap te zien over de regeling in Aken die tenslotte heel nadelig is voor ‘hun’ koning van Spanje.
De vrede is amper afgekondigd als de Fransen al hun legers terugtrekken uit de door hen geteisterde gebieden die nu onder Spaanse jurisdictie vallen. Na een complete herschikking van de troepen stuurt de Franse legerleiding zijn manschappen in diverse garnizoenen. Op 10 juni 1668 ontvangt de kasselrij van Veurne 800 ruiters die evenredig verdeeld worden over de diverse parochies. Volgens het bevel van de koning moeten de burgers enkel instaan voor logement en voer voor de paarden, hoewel er geen enkele ruiter is die ook niet de kost krijgt van zijn gastheer.
De klachten aan de intendant en de officieren worden verticaal geklasseerd waardoor de orders van Lodewijk XIV waardeloos blijken. De Franse ruiters zullen hier blijven tot in april 1672, weliswaar in voortdurend wijzigende omstandigheden. De jaarlijkse kost van dat garnizoen voor de kasselrij is aanzienlijk. Niet alleen grote sommen geld, vooral de grote ongemakken van hun aanwezigheid en de onrust die ze bij de landlieden veroorzaken wegen zwaar door. De vreemde mannen leiden hier een gemakkelijk leven en genieten van goede dagen waardoor ze alle tijd hebben om de vrouwen en de dochters in hun gastgezinnen te bederven.
Hoe het mentaal aanvoelt om nu plots Fransman te zijn kom ik niet echt te weten. Deze verandering zorgt natuurlijk voor onverwachte fenomenen en toestanden. Kort na de vrede installeren de Fransen overal tolkantoren. Zowel in de stad als in de kasselrij. Bemand door ambtenaren die voortaan op alle goederen die vanuit Frankrijk komen een aanzienlijke tol heffen. Heel bizar waardoor Frankrijk wel degelijk een onderscheid maakt tussen zijn eigen inwoners en die van de recent veroverde gebieden. Het gevolg laat zich natuurlijk zien in de prijzen van veel koopwaren. Vette beesten, boter, graan en opbrengsten van het land die gebruikelijk verkocht worden in Diksmuide krijgen ook al een taks opgelegd bij hun vertrek daar. Alles wat in beide richtingen de tolkantoren voorbijkomt krijgt die taks opgelegd. Deze takskantoren betekenen niet alleen een financiële pest, het is gewoon een kwelling om al deze blokkades her en der in het Westland te ervaren.
De impressie oogt inderdaad ongemakkelijk beste lezer. Beelden jullie zich eens in dat we anno 2020 onderweg van of naar een markt tegengehouden zouden worden om een aanvullend percent op jullie aankopen te betalen. Dat is trouwens zeker niet de enige ellende om nu op Frans grondgebied te wonen. Dat nieuwe bazen nieuwe wetten betekenen ondervinden ze in de kasselrij van Veurne maar al te goed. Zowel in de stad als in de kasselrij komen er burelen om de inkomsten van de koninklijke domeinen te ontvangen. Die ontvangkantoren regelen voortaan eveneens de vroegere provinciebelastingen die geheven werden door de Raad van Vlaanderen. Meer bepaald de belastingen en accijnzen op wijnen, brandewijnen, bieren, het beestengeld, het slachtgeld en het maalrecht.
De Fransen tonen zich bijzonder streng rond de betaling van al die taksen. Vroeger gebeurde het regelmatig dat de pachters maar een deel konden betalen en kregen ze uitstel. Nu moet alles onmiddellijk betaald zijn. De strengheid waarmee men deze betalingen opeist is bepaald lastig voor de inwoners en zorgt voor grote weerstand bij iedereen.
Dit is een fragment uit Boek 10 van De Kronieken van de Westhoek


