Een van mijn favoriete onderwerpen in de ‘Kronieken van de Westhoek’ is ongetwijfeld de legendarische moord op graaf Karel de Goede. Het illustere jaar 1127. Een van de hoofdrolspelers van die dagen is daarbij de figuur van Willem van Lo. De burggraaf van Ieper. Hoewel hij officieel nooit die functie bekleed heeft als ik er de Ieperse archieven op napluis. Na de aanslag op Karel probeert Willem van Lo zich op te werpen als zijn legitieme opvolger. Zijn poging gaat de mist in wanneer uiteindelijk Dirk van de Elzas het laken naar zich toetrekt en Willem uit het beeld van de Vlaamse geschiedenis verdwijnt.
Toch blijft er een waas van geheimzinnigheid rond zijn personage hangen. Wie was die Willem van Lo eigenlijk? De man intrigeert me en ik beslis om eens door te reizen naar het einde van de 11de eeuw. Mijn eigenste poging om Willem’s leven te doorgronden, te woelen en te spitten in zijn ziel. Er zit heel wat verstopt in de voorgeschiedenis van zijn leven. De politieke gebeurtenissen in het puberende Vlaanderen. Er is in die tijd nog geen sprake van de ééngemaakte Nederlanden. Hoewel ze tussen de jaren 1071 en 1093 feitelijk bestuurd worden door Robrecht I de Fries. Willem’s grootvader.
Hij doet dienst als graaf van Artesië, Holland, Vlaanderen en Zeeland en is daarbij dus de absolute ‘numero uno’ van de lage landen bij de Noordzee. Uit zijn huwelijk met Gertrude van Saksen worden vijf kinderen geboren. De oudste is een dochter. Adela wordt geboren in 1064. Een jaar later ziet zoon Robrecht II het levenslicht (1065). Daarna is het de beurt aan Filips van Lo (1067) en Ogiva van Mesen (1068). Gertrudis sluit de rij in het jaar 1080. Na de dood van Robrecht de Fries volgt Robrecht II zijn vader op als graaf van Vlaanderen, Zeeland en Artesië.
Een van mijn belangrijkste bronnen om leven en dood van Willem en zijn vader Filips te doorgronden is de studie die de gedegen historicus Ernest Warlop laat verschijnen in ‘De Leiegouw’ van 1964 en 1965. Hij weet alvast meer te vertellen over Filips van Lo. Die staat omschreven als ‘Philippi fratris Roberti iunioris Flandrie comitis’, de jongere broer van graaf Robrecht II. Troonopvolger Robrecht II krijgt drie zonen. Boudewijn (°1093), Willem (°1094) die overlijdt op zijn vijftiende en tenslotte Filips (°1095) die ook al jong sterft. Filips van Lo wordt de vader van mijn Willem van Lo die geboren wordt in 1090 en dus feitelijk de oudste kleinzoon is van graaf Robrecht de Fries.
In 1093 sterft de Fries. Robrecht II treedt als oudste zoon en gedoodverfde troonopvolger in vaders voetsporen. Filips krijgt een niet onbelangrijke troostprijs: alle rechten van de Sint-Pietersabdij van Lo, op dat moment één van de machtigste kloosters van het graafschap Vlaanderen met ontzettend veel landerijen en bezittingen. Met eigendommen tot in Engeland als ik dat mag geloven. Warlop beweert dat Filips vanaf het jaar 1087 regelmatig te vinden was aan het hof van koning Willem II van Engeland en dat hij mogelijk zijn broer Robrecht zou vergezeld hebben op de kruistochten tussen 1096 en 1100.
Zijn jongere zus Ogiva mag bij de verdeling van de macht van wijlen haar vader voortaan de scepter zwaaien over de al even lucratieve abdij van Mesen. Vader Filips van Lo sterft in 1104 na een val uit een venster. Vier jaar met gevaar voor lijf en leden vechten tegen de Saracenen om dan achteraf zomaar uit een raam te donderen. Oom Robrecht overlijdt na een bestuur van achttien jaar. In 1111. Willem van Lo is dan eenentwintig. Zijn jongere neef Boudewijn (achttien en ook wel Boudewijn met de Bijl of kortweg Hapkin genoemd) wordt de nieuwe graaf. Tot zover is er geen vuiltje aan de lucht. Tot Hapkin al na acht jaar bestuur overlijdt. Een kleine ontstekende wonde na een duel loopt fataal af. Een mogelijk gevolg van vergiftiging.
De neef van Willem van Lo sterft in 1119 zonder opvolgers en heeft op dat moment evenmin levende broers. Dus moet er gekeken worden naar de bloedlijn van opa Robrecht de Fries. De keuze valt op de oudste zoon van Adela uit haar huwelijk met Knoet van Denemarken. En dat is Karel de Goede die de voorbije jaren al nauw verbonden was aan het hof van Boudewijn Hapkin. Willem van Lo, op dat moment in de fleur van zijn leven (hij is dan nog geen dertig jaar) valt daarbij uit de boot.
Die opvolging van Hapkin is toch maar een vreemde bedoening. Het zou logisch moeten zijn dat Willem als oudste zoon van Filips aan zet komt. Maar dat gebeurt niet. De titel gaat naar zijn neef Karel van Denemarken. Waarom? Zelfs na de moord op Karel de Goede in 1127 zal Willem nog een tweede keer naast de grafelijke titel grijpen. De rol die hij al dan niet speelt tijdens en na de aanslag op zijn neef kan volgens mij niet zomaar los bekeken worden van zijn eigen ambities. Hoe dan ook; vanaf 1128 neemt het leven van Willem van Lo een volledig nieuwe wending.
Tot zover mijn intro voor wat betreft de voorgeschiedenis van deze bizarre historie. Nu is het mijn beurt. Ik wil er het fijne van weten. Uit een hele reeks bronnen begin ik met de ‘Geschiedenis van Vlaenderen onder zyne Graven’. Een boek uit 1865, geschreven door baron Kervijn de Lettenhove. Daarnaast komt een boek van Robert de Beaucourt de Noortvelde uit 1904. Met als titel ‘William d’Ypres, parfois dénommé Guillaume de Loo’. Met een grote plons spring ik in het leven van mijn hoofdpersonage. Willem van Lo is dank zij zijn huwelijk verbonden met de hertogen van Bourgondië. Volgens een Vlaamse kroniek die in 1839 verscheen in Gent zou hij zelf het kind zijn van een dame in Lo. Maar dat is larie.
Hij is het resultaat van een slippertje tussen zijn vader Filips en een eenvoudige Ieperse wolkaardster en dus een bastaardzoon. Galbert die het boek schreef over de moord op zijn vriend Karel de Goede zal het denigrerend hebben over Willem de bastaard. Ik kan me perfect inbeelden dat de afkomst van zijn moeder zowat het grootste obstakel moet geweest zijn om het tot graaf van Vlaanderen te schoppen. Diezelfde wolkaardster schenkt ook het leven aan een ander kind: Theobald Sorel van Lo. Gezien de verwijzing naar Lo lijkt het er op dat Filips ook hier de vader is van de kleine en zijn Theobald Sorel en Willem van Lo vermoedelijk broers.
Ernest Warlop gaat nog een stuk verder. Hij noemt Galbert de specialist van ‘la petite histoire’. Een vuiltong. Een beetje te vergelijken met een journalist van een of ander roddelblad. Filips van Lo moet effectief een relatie gehad hebben met zijn zogenaamde ‘wolkaardster’. In een document van 1158 staat de naam van Fromold II als zijnde een broer van Willem van Lo. Mevrouw X (die van de wol) moet dus de moeder geweest zijn van Willem, Fromold II en Theobald.
Het lijkt logisch dat de vader van Fromold II de Ieperse burggraaf Fromold I moet geweest zijn en dat de moeder van Willem van Lo dus in realiteit gehuwd was met de burggraaf van Ieper. Ik duik even in mijn eigen kronieken. De abdij van de Nonnenbossen heeft zijn ontstaan te danken aan de clan van de familie Rolleghem. Stamvader Theobald is voor het leven benoemd als baljuw van Ieper maar sterft in 1070 door toedoen van gravin Richilde. Zijn weduwe Ramburga hertrouwt met de Brugse ridder Fulpold de Loppinis en het is die Fulpold die vermeld staat in de stichtingsoorkonde van het klooster van de Nonnenbossen. Ramburga en Fulpold (+1096) hebben vijf zonen: Theobald, Wulfric, Sohier, Fromold I en Adam van Passendale.
Ik laat even in het midden wie van beide echtgenoten deze kinderen heeft verwekt. In 1096 volgt Theobald zijn vader Fulpold op als burggraaf van Ieper. Zijn broer Fromold I zal hem in 1112 opvolgen. Mevrouw X, de mysterieuze moeder van Willem van Lo is dus getrouwd met Fromold I, telg van de Rolleghems. Ramburga is haar schoonmoeder en haar schoonvader Fulpold sticht het klooster van de Nonnenbossen.
De Rolleghems houden er een goede relatie op na met Karel de Goede en dat laat zich opmerken in de reeks schenkingen aan de kloosters van Zonnebeke, Voormezele en Ardres, allemaal tentakels van de beduidende macht die de familie van Rolleghem bezit in heel Vlaanderen. Deze goede verstandhouding kan zeker iets te maken hebben met de gissing dat graaf Karel en Fromold een homoseksuele relatie met elkaar onderhouden. Dat beweert in elk geval toch schrijver Edward De Maerschalck. Een driehoeksrelatie tussen mevrouw X, Fromold en Karel de Goede. Geen enkele scenarioschrijver kan het zo gek bedenken.
Willem van Lo moet dus een exponent zijn van de positie die de Rolleghems bezitten in de Westhoek. Goed bevriend met de graaf die kind aan huis is, kleinzoon van Robrecht de Fries, gepokt en gemazeld in de clan van de Rolleghems met alleen maar de blinde vlek dat zijn vader Filips gevogeld heeft met de al dan niet toekomstige vrouw van Fromold I en dat hij dus een buitenechtelijk kind is. Toch wel een imagoprobleem in die tijd van strenge regels dat ‘blauwbloedkinderen’ er pas konden komen uit adellijke vaders en dito moeders. Mevrouw X komt uit een al dan niet hoog burgerlijk milieu en heeft beslist geen adellijke status.
Galbert zal na de moord op Karel van Denemarken maximaal profiteren van dat minpunt om Willem van Lo als een bastaard te profileren. Ernest Warlop twijfelt aan de zogezegde arbeidersstatus van Willems moeder. Een wolkaardster? Hoe valt dit in overeenstemming te brengen met haar waardigheid als echtgenote van de burggraaf? Het lijkt me eerder logisch dat de conceptie van Willem moet gebeurd zijn nog voor haar huwelijk met Fromold I en dat zijn halfbroers er pas achteraf gekomen zijn. Hoewel ik natuurlijk niet kan uitsluiten dat Willem van Lo gewoon een buitenechtelijk kind is.
Willem probeert het probleem van zijn officieuze moeder met de nodige zelfverzekerdheid te negeren en te minimaliseren. ‘Et alors?’ zou Mitterand gezegd hebben. Graaf Karel zorgt er voor dat hij helemaal gelegitimeerd wordt. Van Lo moet zich goed bewust zijn van zijn status als kleinzoon van Robrecht de Fries. Tijdens het bestuur van Karel de Goede, hij moet dan zelf een dertiger zijn, beschikt hij over de nodige adellijke titels en domeinen. Het is wel duidelijk dat hij zich ontpopt heeft tot een man van de wapens, een ridder in de militaire zin van het woord.
De schoonheidsfout in zijn afkomst lijkt hem aanvankelijk niet te hinderen in zijn ontwikkeling. Willem’s puberjaren spelen zich af in het zog van zijn oom Robrecht, de graaf van Vlaanderen die ook wel Robrecht van Jeruzalem genoemd wordt. Daar zijn de kruistochten natuurlijk niet vreemd aan. De goede band tussen paus Calixtus II (Guido van Bourgondië) en graaf Robrecht levert voor Willem geen windeieren op.
Nu ja; een goede band is eigenlijk een understatement van mijn kant. Graaf Robrecht is getrouwd met de zus van de paus. Met Clementia een dame van de hoogste adel. Hautain en zelfbewust van haar status. Clementia heeft een boontje voor Willem van Lo en regelt het dat de jonge ridder kan trouwen met haar nicht Stephanie, de gravin van Vienne. Het koppel krijgt de burcht van Sluis als huwelijksgeschenk. Clementia is dus ook de moeder van Hapkin. Na diens voortijdige dood legt ze al haar gewicht in de schaal om de jonge ridder Willem als graaf van Vlaanderen te laten erkennen in het nadeel van Karel de Goede.
Haar pogingen mislukken evenwel Achteraf mag weduwe Clementia de pot uitlikken voor haar bemoeienissen en verliest ze een flinke portie van haar weduwentoelage. Pas dan komt ze weer op goede voet te staan met de nieuwe graaf Karel. Historicus Lettenhove weet heel wat te vertellen over die kwestie. Na de moord op zijn vader Knoet komt zijn moeder in 1086 met de zesjarige Karel naar Vlaanderen terug. De jongen wordt voortaan opgevoed aan het hof van Vlaanderen. Hij vertrekt als twintiger op kruistocht om de Saracenen te bevechten.
Bij zijn terugkeer in 1108 wordt hij door zijn oom graaf Robrecht II met eerbewijzen overladen. Hij is dan achtentwintig jaar en zijn invloed groeit met de dag. Ook met de nieuwe graaf Hapkin blijven de relaties perfect. Die regelt het dat de jongeman in het huwelijk kan treden met Margaretha van Clermont. Daarbij komt het koppel in het bezit van het graafschap van Amiens. Enkele maanden voor zijn dood vertrouwt graaf Hapkin al het bestuur over Vlaanderen toe aan zijn achterneef.
Dat betekent helemaal niet dat Karel het vorstelijk gezag zomaar in zijn schoot geworpen krijgt wanneer Hapkin in 1119 overlijdt. Moeder Clementia wil dus inderdaad haar poulain Willem van Lo aan het bestuur. Ze krijgt daarbij de steun van de graven van Henegouwen, Boulogne, Saint-Pol en van Walter van Hesdin. Clementia maakt zich meester van Oudenaarde terwijl Hugo van Saint-Pol West-Vlaanderen gaat bezetten. Tot Karel van Denemarken zijn legermacht op de been krijgt en hij over zijn tegenstanders heen walst. Willem van Lo kan niet veel anders dan zich te onderwerpen aan Karel.
Clementia heeft het onderspit gedolven en verzoekt om vrede. Daarbij moet ze inderdaad een flink stuk van haar weduwengoed inleveren. Zowat één derde van Vlaanderen was haar eigendom. Ik heb het over Diksmuide, Ariën aan de Leie, Sint-Winoksbergen en Saint-Venant die ze nu allemaal op haar buik mag schrijven. Walter van Hesdin wordt van zijn landgoed weggejaagd en Hugo van Saint-Pol verliest zijn kasteel. Karel van Denemarken is nu in het bezit van de macht. De koning van Frankrijk die aanvankelijk de kant had gekozen van Clementia geeft hem dan toch de nodige autoriteit.
De nieuwe graaf regeert met het aureool van een onverschrokken krijgsman. Hij dankt dat aan zijn deelname aan de kruistochten en zijn verovering van bijvoorbeeld een stad als Chartres. Tot Karel van Denemarken zich verpopt tot Karel de Goede. ‘Hij was voortaan bezorgd om de vrede en om de nog ruwe zeden van de Vlamingen te beteugelen en te verzachten.’ Er komt een algemeen wapenverbod en wie geen vertrouwen stelt in de algemene veiligheid zal door zijn eigen wapens gestraft worden. Tijdens de hongersnood van 1126 toont hij zich oprecht bezorgd voor de inwoners en dat pleit in zijn voordeel.
Dit is een fragment uit Boek 7 van De Kronieken van de Westhoek
