Ieper wordt in de 13de – 14de eeuw gerekend tot één van de “vijf goede steden” van Vlaanderen. “Une de nos 5 bonnes villes” zoals de hertogen haar plegen te noemen. De stad is op rechterlijk gebied toonaangevend in het graafschap waar ze de scepter zwaait over de omliggende steden en gemeenten. Het Ieperse recht baseert zich vrij specifiek op het oude Germaanse recht meegebracht door de vroegere Germanen die ooit Vlaanderen zijn komen bevolken. Kerkelijke invloeden hebben het traditionele recht ietwat verchristelijkt maar in essentie blijft het Ieperse recht door en door Germaans.
We gaan terug naar het begin van de jaren 1300. De komende eeuw zal het strafrecht zo goed als ongewijzigd blijven. Pas na die periode zullen de Bourgondische hertogen een eerste bres slaan in het originele strafrecht. Maar de veranderingen in de rechtspraak zullen niet zonder slag of stoot plaatsvinden. In Vlaanderen en in Lotharingen zijn er in de 14de eeuw vooralsnog eeuw een onafzienbare reeks jurisdicties die elk binnen hun eigen rechtsgebied toepassen.
Het ontstaan van de gemeenten en steden zorgt voor een omwenteling in de eeuwenlang bestaande (feodale) maatschappelijke toestand. De steden danken hun ontwikkeling deels aan de kruistochten die de feodaliteit als bevers en muskusratten ondermijnen en ondergraven. De uitbundige bloei van handel en nijverheid doet de rest. Al snel vormen de steden stevige “eilanden” tussen de rondom liggende feodale bezittingen.
Naast de rechtbanken van de kerk en van de leenheren ontstaan er in elk van die eilanden een nieuwe schepenbank die in de volksmond “vierschaer” wordt genoemd. De vierschaer is een gemeentelijke en vorstelijke rechtbank onder voorzitterschap van een baljuw, ook wel genoemd als amman of meyer. Het is de baljuw die de heer vertegenwoordigt in het geding.
De schepenen zelf worden verkozen tussen de burgers. Aan het hoofd van de schepenen staat de baljuw die geldt als de vertegenwoordiger van de graaf van Vlaanderen. Al met al is het een pril democratisch gebeuren. Het zijn de verkozenen van het volk die als rechters van de graaf op zijn specifieke vraag vergaderen ter vierschaere en vonnissen vellen over hun medeburgers. De door het volk verkozen schepenen leiden – samen met de vertegenwoordiger van hun souverein – de debatten en zorgen voor de uitvoering van elk vonnis.
Het is een oude Frankische gewoonte dat de schepenen oordelen over burgers die hun gelijken zijn. De vertegenwoordiger van de vorst zorgt met zijn actief voorzitterschap en het leiden van de debatten voor de nauwe afhankelijkheid van de steden ten opzichte van de graaf. De baljuw is de vertegenwoordiger van de “seigneuriale” macht bij het stedelijk gerecht. In de keure van Gent van 1176 staat zijn functie omschreven als “quem comes loco suo ad justiciam tenendam instituit”. De baljuw is verantwoordelijk voor de nauwe band die er dient te bestaan tussen de gemeente en de centraliserende vorst. Het zijn de schepenen die verbinding maken met het volk. De baljuw staat echter pal als wachter van ” ’s heeren prerogatieven”.
De macht van de baljuw strekt zich uit over een dubbel gebied. Naast zijn functie als politieofficier is hij voorzitter van het gerecht. Als politieofficier moet hij ingaan op alle klachten die bij hem worden geuit. In de jaren 1100 en 1200 kan de baljuw pas ingrijpen als er effectief klacht wordt ingediend en is zijn rol eerder afwachtend. Gaandeweg wordt zijn rol ingrijpender. Bij elk misdrijf of overtreding van de wetten kan de baljuw op eigen initiatief de daders opsporen, klachten neerleggen en de daders in hechtenis nemen in afwachting dat ze voor de vierschaer beoordeeld zullen worden.
Als hoofd van de rechtbank zit hij het gemeentetribunaal voor. Hij legt de zitdagen vast. Hij roept de schepenen bijeen. Samen zetelen ze in de vierschaer. De voorzitter leidt de debatten en neemt alle initiatieven. Na de debatten zou normaliter de uitspraak moeten volgen. Geen enkel vonnis is echter mogelijk zolang de baljuw niet “van den rechte maant”. “Il a le droit de semoncer les échevins!”. Het komt er op neer dat de baljuw eerst zijn eigen besluiten trekt en beslist welke straf er moet worden toegekend aan de beschuldigde. Daarna ondervraagt hij de schepenen, één voor één. Elke schepen wordt bij naam en voornaam gevraagd of de beschuldigde wel of niet “plichtig” is.
Het gaat er echt formeel aan toe. Zonder die nominale ondervraging van de baljuw kan er onmogelijk een uitspraak volgen. Het biedt de baljuw de kans om de werking van de vierschaer te stremmen. Maar hij kan de uitspraak echter niet blijven uitstellen. Bij het kwaadwillig rekken van processen kunnen de schepenen zich wenden tot de graaf en hem vragen om de baljuw te wraken. Ze hebben dus het recht om in geval van mistoestanden de afzetting van de magistraat te eisen.
De baljuw wordt in zijn werk bijgestaan door een onderbaljuw en een schout die gemachtigd zijn om zijn bevoegdheden over te nemen indien de baljuw zelf afwezig is. Ze zijn de middeleeuwse substituten van de procureur des konings van vandaag. De vorstelijke magistraat, de baljuw, heeft eveneens verscheidene medewerkers, “varlets” ter beschikking. Ze assisteren hem bij het opsporen en in hechtenis nemen van de misdadigers.
De zogezegde “jury”, zijn de schepenen van de stad. Hun aantal verschilt van stad tot stad. De meeste steden bezitten zeven schepenen. Sommige steden hebben twaalf schepenen. Middeleeuwse grootstad Ieper heeft dertien schepenen in functie. De dertien zetelen samen met de baljuw en de voogd in de vierschaer. In principe zouden het de schepenen moeten zijn die moeten oordelen over hun medeburger, maar de baljuw (het openbaar ministerie) is zo dominant dat bevoegdheidsconflicten regelmatig de kop op steken.
Aanvankelijk worden de Ieperse schepenen benoemd door de graaf zelf. In een 12de eeuwse keure van Filips van den Elzas staat geschreven: “quant aucuns eschevins muert, uns autres doit estre fais par election le conte ne nus aultres”. Het lijkt er op dat de functie van schepen een levenslang ambt is en dat de vervanging enkel aan de orde komt bij het overlijden van de schepen.
Uit allerhande geschriften van de 11de en 12de eeuw leren we dat de meeste schepenambten in het graafschap overgaan van vader op zoon. Het is een kastesysteem waarbij de machtposities in de respectieve steden erfelijk geregeld wordt. In Ieper is het niet anders. Het blijkt een gevaarlijke toestand: de macht van de schepenen stijgt jaar na jaar. Uiteindelijk wordt die haast onbeperkt en aarzelen de Ieperse schepenen niet om ook te zagen aan de poten van de grafelijke stoel.
Het streven naar een onafhankelijke macht binnen de grenzen van de stad ontwikkelt zich gaandeweg in de Vlaamse steden Ieper, Gent, Brugge, … De politieke kaste van de lokale schepenen, ons kent ons, leidt zoals zo vaak het geval is, tot machtsmisbruik. Tirannie en verdrukking van het volk is het. Al snel zorgen de ongenuanceerde maatregelen van de schepenen voor revolutionaire gedachten bij de pauperende bevolking. Uiteindelijk zullen er ook meerdere keren gewelddadige opstanden uitbreken die zich vooral viseren op de machtskliek van de schepenen.
De graven van Vlaanderen begrijpen dat er verandering zal moeten aangebracht aan deze lokale structuren en mistoestanden. En natuurlijk zijn hun pogingen er op gericht om een einde te maken aan de ondermijning van hun gezag binnen de Vlaamse stadsmuren. De erfelijkheid van het schepenambt staat volgens de Vlaamse graven trouwens de ontwikkeling van de handel en nijverheid in de weg.
De poorters van Vlaanderen krijgen van de graaf regelmatig nieuwe vrijheden (privileges) toegekend die de intentie hebben om een einde te maken aan de willekeur en de verdrukking van de aristocratie ten opzichte van het gewone volk. Eén van die privileges zal uiteindelijk vastleggen hoe de schepenen zullen worden verkozen vanuit de bevolking van de stad. Ieper is de eerste Vlaamse stad die de aanstelling van haar schepenen (rechters) ziet veranderen.
Dit is een fragment uit Boek 3 van De Kronieken van de Westhoek
