De volksverhalen worden gemeenzaam in drie verschillende groepen ingedeeld: de sprookjes, de sagen en de legenden.
De sprookjes zijn fantastische volksverhalen die, helemaal op de volksverbeelding berustend, aan tijd noch plaats gebonden zijn, en doorgaans met de woorden ‘Er was eens …’ beginnen. Daartoe behoren o.a. de dierensprookjes, waarin de vos of de wolf meestal de hoofdrol spelen, de toversprookjes waarin een ‘betoverd’ mens van zijn ban wordt verlost, en de legendarische sprookjes van Onze Lieve Heer en Sint Pieter, aan de duivel verkochte zielen, enz. In dergelijke verhalen, die tot de vertelselschat van alle volkeren behoren, en diensvolgens ook te Roeselare worden verteld, kan bijgevolg van eigen Roeselaars bezit geen sprake zijn.
Anders is het gesteld met de sagen die, aan tijd en plaats en ook wel aan zekere personen verbonden, de zoekende volksfantasie een verklaring trachten te bezorgen omtrent de historische achtergrond, waartegen zij meestal werden gebouwd. In die zin kunnen meest alle verhalen, die te Roeselare zijn ontstaan, als sagen worden beschouwd.
Daar is vooreerst de oorsprongsage, die aan Reus Rolarius de stichting van de stad toekent. Gehuwd met de dochter van een Romeins veldheer, Carlotta Vulgo, aan wie hij Opsinjoorke schonk als zoon, had hij zijn troon gevestigd in het Gravenkasteel ten westen van de kerk, vanwaar hij de scheepvaart op de Mandel beheersen en de stad met kracht en wijsheid leiden en beschermen kon.
Een gruwelijke gewoonte evenwel had alle harten van hem vervreemd: hij voedde zich met kindervlees! Dat kon niet langer blijven duren, en op Driekoningenavond, de enige dag in het jaar waarop hij zijn kasteel verliet, nodigden de kabouters van de streek hem en zijn gezin op een glansrijk feestmaal uit. Er werd gegeten en gedronken, gedanst en gezongen, doch toen de hoge genodigden, door bier en wijn beneveld, in slaap waren gevallen, werden zij uit hun zetel gelicht, op boomwagens gebonden en in de Mandel geworpen. Het kasteel werd door de kabouters ten gronde afgebrand.
De enige wapensage, die Roeselare bezit, is deze die het ontstaan van het wapen der stad verklaart. Tijdens de investituurstrijd die, in de 11de eeuw, tussen paus Gregorius VII en keizer Hendrik IV was ontstaan, trok Oscar, burggraaf van Roeselare, naar Rome ten strijd, veroverde er de ‘Engelenburg’ en plantte er de Roomse vlag. De Paus zegende Oscar en overhandigde hem zijn eigen schild met dubbel kruis. Te Roeselare teruggekeerd, besliste Oscar, bij decreet, dat het dubbel kruis voortaan het wapen van de stad zou zijn.
Historische sagen vertellen over graaf Boudewijn VII, die over zijn volk met de grootste gestrengheid regeerde en, omdat hij altijd een bijl in zijn gordel droeg, ‘Boudewijn Hapken’ werd genoemd. In zijn strijd tegen de koning van Engeland werd hij door een pijl getroffen, en gedurende zijn terugkeer naar het kasteel van Wijnendale, voelde hij zijn krachten zozeer afnemen, dat hij te Roeselare moest stilhouden, waar hij negen maanden in het ‘Gouden Kroontje’ op de Markt verbleef en er in 1119 overleed.
De historische kern is in deze ‘geleerde’ sage zeer duidelijk waar te nemen. Hetzelfde geldt voor de sage van Lodewijk van Male die, vluchtend voor Filips van Artevelde, op zijn doortocht te Roeselare geholpen werd door de waard uit ‘De Hoorn’ in de Zuidstraat, dewelke hem zijn beste paard ter beschikking stelde; en ook voor de sage van Louis XVIII, die voor de uit Elba teruggekeerde Napoleon op de vlucht geslagen was, te Roeselare in een postwagen bij ‘De Zalm’ op de Markt aankwam, er van paarden verwisselde en verder naar Gent optrok.
Deze historische kern verzwindt tot een nevelige legendarische achtergrond in de sage van de drie middeleeuwse koningen die, na tegen elkaar oorlog te hebben gevoerd, in ‘De Hert’ langs de Zuidstraat bijeenkwamen om er de vrede te tekenen. Ter blijvende gedachtenis aan dit heuglijk gebeuren werden de borstbeelden der drie koningen op de voorgevel van ‘De Hert’ gebeiteld. Herhaalde keren heeft men gepoogd het ontstaan en het wezen van de in 1933 gesloopte beboste bodemverhevenheid langs de Menenheerweg te verklaren. De sage heeft er nu eens de plaats in gezien waar het middeleeuws volksgerecht op uitgeoefend werd, dan eens de mate waar een kasteel van Tempeliers had gestaan, en dan weer het overblijfsel van een verlaten molenwal.
Toen echter in de 19de eeuw in haar nabijheid meerdere keren Romeinse muntstukken werden opgegraven, heeft de volksverbeelding er een versterking in gezien, die door de Romeinen langs de heerweg Rijsel-Brugge opgeworpen was geworden, of de ’tumulus’ van een Romeinse grafheuvel. Hoewel geen enkel historisch bewijs daartoe kon worden aangevoerd, is het nochtans deze laatste, ‘geheimzinnige’ hypothese die het pleit in de verbeelding heeft gewonnen.
De heuvel werd ‘Tumulus’ genoemd, en toen hij moest verdwijnen, werd zijn naam op de Tumulusstraat en de Tumulus-herberg overgedragen.
Alhoewel geen uitgesproken historische sagen, maar toch aan werkelijke feiten uit de Roeselaarse geschiedenis verbonden, zijn de verhalen over de wolven die, tijdens de jaren der pest, de omliggende bossen verlieten en in de verlaten woningen gingen huizen. Zo groot is de rol geweest, welke zij in de volksverbeelding hebben gespeeld, dat in de 16de eeuw de herberg de ‘Wulf’ in de Ooststraat werd geopend; in de 17de eeuw waren het de herbergen de ‘Wolf’ en het ‘Cleijn Wulveken’ in de Noordstraat; in de 19de eeuw de twee herbergen de ‘Wolf’ en de herberg de ‘Nieuwe Wolf’.
Op Ardooie bevonden zich de ‘Wolfnesten’ en, aan deze zijde van de grens, op Roeselaars grondgebied, lag de ‘Wulfve Pit’. Boven de deur van de ‘Wolf’ in de Noordstraat stond, tot op het einde van de 19de eeuw een wolf afgebeeld die herinnerde aan het feit dat in het verschrikkelijke pestjaar 1438 een wolf, door de geur der onbegraven lijken uit de bossen gelokt, er in de schouw zijn nest had gemaakt! Daarom wordt sindsdien elk jaar, zo zegt de volksmond, om drie uur in de heilige Kerstnacht, de ‘wulveklokke’ op de St. Michielstoren geluid.
Ingeschakeld in een historisch kader, maar van alle bewijsgronden ontbloot, zijn ook het huidige ‘Tempelierhof’, waar eens tempeliers zouden hebben verbleven, de ‘Papping’-stukken, die in tijden van nood voor een schotel pap werden verkocht, het ‘Paterstuk’ bij de ‘Paterstraat’ dat tijdens de Franse Revolutie aan de paters Augustijnen ontnomen werd en sindsdien al degenen die het bebouwden ten ondergang voerde, en het ‘Meisjesbos’ tegenaan de Oostnieuwkerkegrens, waar voortijds een meisje werd vermoord!
Talrijk zijn in de Roeselaarse vertelselschat de spook- en toversagen. Daaronder bekleedt de sage van de ‘Hond van de Mote’ de eerste plaats. De burggraaf van Roeselare leidde een schandelijk losbandig leven en stond aangeschreven als een verdrukker van weduwen en wezen. Toen hij op een stormachtige winteravond een kleine bedelknaap de deur uitwees en hem geen onderdak wilde verlenen, sprak het kind, dat een engel des Heren was, de vreselijkste vervloekingen tegen hem uit. Het kasteel werd door de bliksem getroffen en brandde helemaal neer. Sindsdien dwaalt, gedurende de ‘doenkere zes weken’, de ziel van de burggraaf in de vorm van een hond, met een zware, rammelende keten aan het lijf, op het kerkhof en de mote rond, waar zich eenmaal het kasteel bevondt.
Een andere versie verhaalt dat de burggraaf van Roeselare in de echt getreden was met een reeds gehuwde vrouw, die op zekere dag haar gemaal gif te drinken gaf en daarna haar eigen echtgenoot uitnodigde zijn plaats op de burcht in te nemen. Op een stormachtige nacht verdween het kasteel in de grond, en sindsdien dwaalt de ziel van de onwettige kasteelheer gedurende de nacht, als de ‘Hond van ’t Kerkhof’, van het kasteel naar de plaats waar de burggraaf begraven ligt.
Heksen en toveressen met gerimpelde huid, lange druipende neus, haakvormige vingers en een lange zwarte ‘kapmantel’ om het lijf, zijn nog niet helemaal uit Roeselare verdwenen. Tussen twaalven en één rijden zij op een bezem door de lucht en komen op de kruisstraten, en voornamelijk in het ‘Toveressebosselken’, op de ‘Toveresseknok’ nabij Oostnieuwkerke, bijeen. Hun wijsheid uit grauwe ’toverboeken’ halend, bereiden zij ’toverdrank’ en ’toverzalf’.
Op de kleine kinderen werpen zij het ‘kwade oog’, leggen zij de ‘kwade hand’ en geven hun de ‘oude man’. Het volstaat dat een oude vrouw de hand legt op het hoofd van een wicht in de wieg om, zonder enige twijfel, in haar een heks te herkennen. Daarom wordt in de kap van de wieg een weinig ‘gewijd’ gehangen, en meestal is het voldoende het kruisteken te maken, een palmtakje in huis te hebben, gewijd water te sprenkelen, of eenvoudig een bezem vóór de deur te leggen, om de heks het binnenkomen te beletten. Komt een heks echter op een hoeve binnen en geeft men haar pap te eten, dan kan er gedurende drie weken geen boter meer worden gekarnd, want alles vergaat in schuim!
Terwijl sommige toveressen zich in padden veranderen, en dan in het ‘Paddenbosselken’ vergaderen, nemen andere de ‘gedaante van een meermin aan en lokken de schepelingen naar hun ondergang. Te Roeselare gebeurde dat in de Mandelbeek, in welke nabijheid zich, in de 16de eeuw, het huis ‘De Merminne’ bevond.
Even talrijk als .de heksen zijn de spoken, die te Roeselare ‘rondwareren’ op het kerkhof, op de hoeken der nachtelijke straten en in het open veld. Daar verschijnen zij als schemerlichtjes en ‘doodkêsen’ in de bomen, waarnaar niemand wenken mag, want dan is de kaars ‘verlost’, komt nader en breekt u de nek!
Vroeger kon men de spoken ook als ‘kallen’ in het water ontwaren, waar zij zich in de vorm van afzichtelijke vrouwelijke gedaanten ophielden. Men zag ze vooral op het ‘Kallemoeiens Gemet’ langs de Kromme Beek. In jongere tijd veranderden ze van gedaante en gingen als ‘kollen met de haak’ of waterdraken in de beken schuilen, waar zij de kleine kinderen in het water trokken.
Talrijk waren zij vooral in de beek die, naar hen, ‘Collie-vijverbeek’ werd genoemd! Elders vertoonden zij zich als afgrijselijke schrikgestalten of ‘mommen’ die het moerassige ‘Mommenbos’ bewoonden en er ’s avonds hun ‘moeraslichtjes’ opstaken. In de ‘Nekkersput’ huisden de mannelijke watergeesten of ‘nekkers’ die het, in de vorm van waterkabouters, op het verderf van de nachtelijke voorbijgangers hadden toegelegd.
Af en toe kan men te Roeselare ook weerkerende zielen ontmoeten die uit het dodenrijk terugkeren om een belofte te vervullen welke zij gedurende hun leven niet hebben volbracht. Dan moet men op bedevaart gaan en aan de dode, die in de nacht was weergekeerd, gebieden: ‘In Gods naam, ga vóórt’, zoniet ziet de laatste der bedevaartgangers zich verplicht hem, hijgend en zwetend, de ganse weg op zijn rug te dragen!
Eens ‘verkeerde’ het op het Goed ten Dale langs de Ieperstraat. Op een nacht vroeg een jongeling die daar voorbijkwam en boeren op het veld aan het ploegen zag, of hij ook een ‘schelle’ mocht ‘ommesteken’. Dat werd hem toegestaan. Maar ’s anderendaags bemerkte men dat er slechts één voor was geploegd, deze van de jongeling. De boeren, die er ’s nachts hadden gewerkt, waren weergekeerde zielen!
Op datzelfde hof werd eens een ziel tot in de Rode Zee verwenst. Sedertdien nadert zij elk jaar één stap en, wanneer zij het hof zal bereiken, zullen alle bewoners ‘de nekke worden gekrakt’!
Te Roeselare was er ook een wilde man, die boven de deur van het huis ‘de Wilde Man’ stond uitgebeeld. Reusachtig van gestalte, begroeid met mos en met een boomstam gewapend was hij de eigenaar van een herberg op het uiteinde der wereld, bij de ingang van hemel en hel, welke tot verblijfplaats diende van de doden die nog niet ten volle aan de Godheid hadden voldaan.
Te-Roeselare zijn er twee klokputten waarin de duivel, die bang is voor klokkengelui, ongedoopte klokken heeft ontvoerd, welke op kerstnacht aan het luiden gaan. Maar wat er in het ‘Kattenputje’ op de Ardooiegrens is gebeurd, durft niemand te vermoeden! Verzonken kastelen waar heksen en spoken ronddwaalden stonden op de ‘Mote’ van ’s Gravenwal, op de ‘Hoge Mote’ of Tumulus bij de Menenheerweg en op het ‘Eilandje’ bij de ‘Oude Betsen’. De naakte weide van het ‘Verbrand Hof’ bij de Beverengrens is alles wat is overgebleven van een oud kasteel dat aldaar opbrandde en in het ‘Lang Water’ verzonk!
De duivelsagen hebben in het moderne Roeselare veel van hun schrikwekkend karakter verloren. Satan verschijnt er als een ruigharig beest of een langstaltig heer, in rode of zwarte mantel gehuld, met gloeiende ogen, horens op het hoofd, bokspoten aan de benen, kromme grijpnagels aan de vingers en een lange zwaaiende staart. Listig en slim, is hij er altijd op uit de eenvoudige zielen naar de hel ‘mee te trefelen’ en ze er te doen ‘schoeperen’ in het eeuwige vuur. Bij de kinderen heet hij ‘Zwarte Piet’ of ‘Pietje Pek’, en, slimmer dan hij, lachen zij onbevreesd om zijn dwaze kuren:
Pietje Pek zit in ’t vertrek,
met de viole rond de schole,
met de kinkee rond de stee,
en ol de meisgis lachen der mee.
De Roeselarenaar weet wel dat de duivel het wijwater vreest, want hij zegt: ‘spartelen lijk den duvel in een wijwatervat’ of ‘kijken lijk nen duvel die wijwater gelekt êt’. Hij staat ook als een leugenaar bekend, want van leugenaars zegt hij: ‘ze kun’ liegen dat den enen duvel den andern pakt’. Van kwaaddoende kinderen zegt hij dat zij ‘den duvel in ên’ en van lastige vechtersbazen dat zij hun ‘duvels ontbinden’. Als het regent bij zonneschijn, zegt hij: ”t is kermesse in d’helle, den duvel trouwt z’n dochtre’ ; bij groot lawaai: ”t is lijk duvels domdag’ en bij hevige stormwind: ‘olie duvels zijn losgelaten!’
In de middeleeuwen moet de duivel vooral in het noordwesten van Roeselare hebben huisgehouden. Verbleef hij er immers niet op de Heerlijkheid ’ter Helle’? Iedereen zal er u het ‘Hellebos’ wijzen vanwaar hij over de ‘Hellestraat’, de ‘Helleduiker’ en de ‘Hellebrug’, langs de ‘Duivelsbeek’ naar de ‘Duivelsbrug’ waarde, om er het ‘Beulhof’ en de ‘Galgeknok’ te bereiken, waar de verdoemde zielen hem geredelijk in de handen vielen. Om al dit helse gedoe te bezweren, werd in de 14de eeuw op de ‘hellehoek’ het Kapelleken ter Betsê opgericht!
In vroegere tijden waren sommige mensen ‘van den duvel bezeten’. Toen, op 15 augustus 1643, in het klooster der paters Augustijnen een beeldje van O.L.Vrouw plechtig ingehuldigd werd, voelde een edele jonkvrouw zich plots van de ‘boze vijand’ verlost, en schonk daarom een zilveren lamp van 200 gulden aan de Heilige Maagd. – Later bood Satan eens aan een van de zusters van Liefde een beurs zilvergeld aan, maar de duivel werd bezworen, en uit het zilver werd een schitterende kelk gesmolten, die thans nog in het klooster zichtbaar zou zijn!
Nauw verwant aan de duivelsagen zijn de verhalen over de framaçons, die ‘rollen op het goud’. Schatten vergaren is voor hen helemaal geen kunst ; zij hoeven daarom alleen maar de duivel te aanroepen, deze verschijnt in eigen persoon en werpt voor hun voeten een propvolle beurs op de grond! Destijds kwamen een aantal framaçons regelmatig bij nacht in hun stamlokaal bijeen; daar was de duivel met het voorzittersambt bekleed; hij nam in het midden der zaal in een grote zetel plaats, en op het einde van de zitting verdween hij op een donderslag!
Een framaçon, die op sterven lag, wist dat hij zich zou kunnen bekeren als de haan kraaide vóór middernacht. Omdat er echter geen enkele haan in de buurt was ging zijn vrouw naar buiten en kraaide als een haan: de duivel vluchtte heen in vlammen gehuld, en de man was gered!
Het derde soort volksverhalen zijn de legenden waarin de helden van de sagen door heiligen zijn vervangen, en waarin de verteller zijn verering voor de heilige te kennen geeft door hem met een weefsel van wonderlijke ‘volkse’ daden te omhangen. De Roeselaarse folklore is aan legenden arm. De enig bekende is de zwerverlegende van Sint Amand of, volgens anderen, Sint Elooi, die in Vlaanderen het geloof, kwam verkondigen.
Te Izegem vond hij geen gehoor, en daarom noemde hij het ‘boos Izegem’; te Rumbeke werd hij vereerd en aanhoord: ‘heilig Rumbeke’ ; maar toen hij te Roeselare kwam, trof hij er de bewoners niet alleen. in de beste zielsgesteldheid aan, maar de neringdoeners hadden tevens op de plaats, waar hij het woord van God tot hen zou richten, hun kramen opgesteld! Mocht dat niet ‘olijk Roeselare’ worden genoemd?
De legende voegt er bij dat de onderrichtingen van de H. Amandus werden gehouden op de westeroever van de beek die later, naar hem, St. Amandsbeek zou worden genoemd, en wel degelijk op de plaats waar, in de jaren 1869-74, de -St. Arnandskerk zou worden opgericht.
De Roeselaarse toponymie leert ons dat er in het oude Roeselare drie herbergen en een hoeve onder de benaming ‘De Drie Koningen’ hebben bestaan. Het is derhalve niet uitgesloten dat er in die tijden een legende over de H. Drie Wijzen te Roeselare in omloop is geweest, maar in dat geval is ze met het aanbreken van de nieuwe tijd volledig verloren gegaan.
–
Uit ‘Het Roeselaarse volksleven’ van Désiré Denys (1955)
