Heel de nacht vreselijk kanongeschot en met de ochtend hoort men verschrikkelijk de mitrailleusen en geweren, maar de soldaten vertellen ons dat men er zelfs geweldig op los gaat met de bayonnet
1 november 1914, zondag. – Allerheiligen. Droevige dag. Geen gezongen missen worden gedaan, allen lezen vroeg waaronder 2 aalmoezeniers van ’t Frans leger. ’s Namiddags geen diensten. Enkel de helft van de mensen die te biecht geweest hebben gaan te communie. Integendeel te Voormezele, waar reeds verscheidene hofsteden aan ’t branden zijn, worden de diensten gedaan gelijk in vrede. De soldaten die in de kerk zijn maken er gebruik van om te biechten.
Heel de nacht vreselijk kanongeschot en met de ochtend hoort men verschrikkelijk de mitrailleusen en geweren, maar de soldaten vertellen ons dat men er zelfs geweldig op los gaat met de bayonnet. Veel versterking trekt naar de slag en om 9 uur zijn de soldaten die in de kerk en straten lagen reeds in ’t gevecht. ’t Is over d’e plaats van Wijtschate en aan Madame Mahieu’s kasteel dat het gevecht het hevigst is, maar de bommen vallen reeds aan St-Elooi en Vierstraat, De mensen die nog het geschat niet gewend zijn beven bij ’t vervaarlijk gerucht.
Dank aan de versterking betert de toestand in de voormiddag. 50 Duitse krijgsgevangenen die de nacht gepasseerd hebben in het huis van Vermeulen vertrekken naar Frankrijk, en welhaast worden 21 Duitse krijgsgevangenen binnengebracht in de magazijnen van Mr Thevelin. Zij zien er verschrikkelijk uit, bemoorde wezens, velen zonder muts en met gescheurde kleren, men ziet dat zij uit het gevecht komen. Het klooster wordt ingericht tot ambulance van de Fransen. Van 10 uur ’s voormiddags tot valavond worden niet min dan 150 Franse gekwetsten ingebracht, ook 2 Duitse gekwetsten worden binnengebracht. De Engelse gekwetsten worden door Dikkebus verder gevoerd, er zijn er zeer vele. De Franse état-major is bij Mr Thevelin. Rond 9 1/2 ’s voormiddags wordt de naald van de toren van Wijtschate afgeschoten en welhaast begint de kerk te branden. Droevig schouwspel! De vluchtelingen komen reeds af van St-Elooi en Vierstraat. De toestand verslecht in de namiddag en in de avond reeds zijn de Duitsers meester van Wijtschate.
2 november, maandag. – Allerzielendag. In de sacristie zei mij een Franse aalmoezenier: ‘Jour des àmes, jour des morts, ce sera aujourd’hui vraiment Ie jour des morts!’ Inderdaad ik geloof niet dat er van geheel den oorlog geweldiger gevochten geweest, meer bloed vergoten werd dan die dag. In de nacht gedurig hetzelfde geweldig kanongeschot. Er komt ook versterking toe van artillerie. Welhaast worden verscheidene hofsteden van Dikkebus die naastgelegen zijn van ’t gevecht door de Franse artillerie met paarden en munitiewagens bezet. Voortdurend ziet men de mannen ervan voorbijtrekken met munitie en naar de kanons voeren, men ziet zo ook de wagens met levensmiddelen en andere ravitaillement er naartoe rijden en dan ook terugkeren. Het volk dat nog maar weinig oorlogskennis heeft en bang gemaakt wordt door de vluchtelingen legt het aardig uit en zijn verlegen wanneer zij een wagen of enige mannen van het gevecht zien weggaan. Zij denken dat het vluchten is. ’t Is hetzelfde wanneer zij soldaten zien naar hun rust gaan.
De Engelse kanons worden geplaatst aan ’t hof van Van Haecke aan de Kemmelbeek en ook aan Café Français. In de ochtend wordt Wijtschate heroverd door de Fransen, maar om 11 uur moeten zij het alweer aan de Duitsers laten. De bommen vallen reeds tot aan de vijver. In de namiddag verbetert de toestand wat langs Wijtschate, maar hij verslecht langs Voormezele. De bommen vallen reeds op de plaats en zelfs tot bij den Café Français. De onderpastoor vlucht rond 4 uur en neemt zijn intrek bij mij. Bijna iedereen vlucht er. 6 personen vluchten ook van de Kruisstraat, maar op de hoogte gekomen aan den Café Français al met eens een bom ontploft. René Lelong en dochter van 12 jaar en vrouw Delannoy van Wijtschate zijn op slag dood (ze worden door de soldaten begraven in eene weide aan den Café Français). Jan Delannoy, kantonnier van Wijtschate wordt dodelijk gekwetst, wordt gedragen naar de ambulance van de knechtenschool, waar hij ’s anderdaags sterft. Hij wordt begraven op ons kerkhof.
Wanneer wij ’s ochtends de kerk binnentreden zien wij met deernis en medelijden dat onze kerk vol gekwetsten ligt. Het klooster is te klein gekomen, maar met de kerk zal men nog niet genoeg hebben, dezelfde dag nog wordt de knechtenschool, Gysels huis, en ’t in opbouw zijnde huis van Vermeulen in ambulance herschapen. Men zoekt matrassen in de bijzonderste huizen voor de gekwetsten en deze worden gewillig geleend. In de knechtenschool zijn enkel lichtgekwetsten, in de andere plaatsen ook vele erggekwetsten. De lichtgekwetsten worden gewoonlijk in de eerste uren verder gevoerd. Zo ook met de erg gekwetsten die het vervoer vermogen. Deze die het vervoer niet vermogen worden na enige uren geplaatst in de meisjesschool, waar zij in de rust en soms in de beweegloosheid hun beternis afwachten.
Ik schat dat er op Allerzielendag niet minder dan 500 gekwetsten in Dikkebus werden binnengebracht. Wat een droevig schouwspel in de kerk! Wat gejammer, wat gekerm van die ongelukkige gekwetsten. Wat hartroerend gesmeek naar de dokter om welhaast verpleegd te worden (de lste verpleging in de ‘poste de secours’ bij het gevecht is immers maar voorlopig). Helaas! dokters en infirmiers zijn er op verre na niet genoeg voor ’t overgroot getal gekwetsten en ik heb in ’t huis van Vermeulen erggekwetste gezien die er reeds 6 uur lagen en nog het bezoek niet gehad hadden van de dokter.
De ongelukkigen lagen daar vol modder en bloed, omwonden zodat men soms geen wezens meer zag. Sommige doodsbleek door ’t geweldig bloedverlies. Andere helaas rood als een kole vier, ontstoken van de koorts. Smekend met een stem die ons deed huiveren tot in ’t diepste van de ziel: ‘Docteur, infirmier, monsieur l’ abbé, à boire, à boire!’ Wie kon er weerstaan? Geerne ging onze medelijdende bevolking met water naar die ongelukkigen, helaas vele gekwetsten waren ’t water verboden van dokter, en hoe wreed hun dit te moeten weigeren! Helaas bij velen deed de dood haar werk, men zag ze in den doodstrijd, worstelend en hijgend. Verstillend en welhaast beweegloos voor altijd. De lijken wierden gebracht in het magazijn van de sacristie die nu zou dienen voor dodenzaal. Nu en dan wierden er begraven maar enkele uren nadien lag zij alweer vol. In de namiddag wordt onderluitenant Lombez, 3de reg. artillerie van Toulouse begraven in een bijzonder graf en 5 soldaten ernaast in een gemene put.
In den toestand waarin onze kerk zich bevindt kunnen de gewone diensten niet meer gedaan worden. Bijna gedurende eene hele maand worden enkel gelezen missen gedaan. Voor de begravingen (zinkingen) wordt ook alles gelezen. Vandaag doen 3 Franse aalmoezeniers mis en een brancardier-priester. Wat zijn de Franse priesters toch te beklagen!
Ze worden opgeroepen naar de oorlog zoals de burgers. Veel te weinig mogen dienst doen als aalmoezenier, enkel 4 voor een volledige divisie. De oudsten, deze die soldaat geweest zijn voor de ongelukkige scheiding van 1904 zijn brancardiers of ziekenverpleger. De jongste, soldaten sedert de scheidingswet moeten vechten juist gelijk de andere soldaten. Zo vind ik vandaag 2 soldatenpriesters in de ambulance van de knechtenschool die in de slag gekwetst werden. Ik vind een ander priester die met zijne paarden staat onder ’t afdak van den ‘Risquons tout’. Nochtans veel priesters zijn officieren of onderofficieren. Sommige hebben hun examen van officier gedaan tijdens hun dienst, weinig zijn eenvoudig soldaat. Ook is de strijdende dienst niet algemeen onder de jonge priesters, en ik heb er verscheidene gevonden en zelfs Seminaristen die van de dienst van het rode kruis waren.
Verscheidene priesters ook zijn in de bureau’s. Voor ’t overige zij logeren en leven omtrent gelijk de overige soldaten, verscheidene infirmiers slapen op stro in de huizen van ’t neerplaatsken. Een aalmoezenier (een Franse Jezuïet, reeds rond 50 jaren, uitnemend door zijn werkzaamheid en zelfverloochening) slaapt in de kerk. Een ander aalmoezenier slaapt in de ambulance van ’t klooster. Sommige Franse priesters, zoals de infirmiers die ter plaatse blijven, kunnen dagelijks mis doen. Andere sommige dagen, enige haast nooit.
Zo is er rond kerstdag een priester bij mij gekomen die zei dat het enkel de derde maal was van de gehele oorlog dat hij het geluk had mis te lezen. Nooit heb ik hier klachten gehoord nopens het gedrag van de Franse priesters, integendeel overal lieten ze den beste indruk. De aalmoezeniers vergenoegden zich in ’t algemeen met de absolutie en het H. Oliesel aan hun gekwetsten toe te dienen. Zelden heb ik er zien de communie geven.
Vandaag komt een deel van état-major in de onderpastorie, waar aanstonds telefoon en elektrische verlichting geplaatst worden. Rond 11 uur wordt er order gegeven dat geen enkel burger zich nog op straat mag bevinden. Sommigen denken dat het is omdat men gaat de parochie bombarderen en vluchten weg van de parochie. De ware reden was dat de drang van burgers te veel het vervoer en de gang van de troepen belemmerde en deze moesten wat plaats maken. Een andere reden was nog opdat de vliegrnachines de grote meenigte volk in de straten niet zouden bemerken.
3 november, dinsdag. – De nacht is tamelijk kalm. De kerk is propvol gekwetsten. 7 missen gelezen en 100 communies uitgedeeld. De reuk in de kerk is onverdraaglijk en ’t is een reden waarom sommige mensen moeten verzaken om naar de kerk te komen. Tijdens de nacht is Franse versterking toegekomen en kanons staan op het land van Jules Verschelde. In den morgen kunnen de Fransen zich weerom meester maken van Wijtschate, maar in den namiddag moeten zij het alweer aan de vijand laten. Het gevecht is meer in de richting van Kemmel. Somtijds is het kanon zeer geweldig, andere tijden veel min, maar men verzekert dat het gevecht geweldig blijft.
Opnieuw staan de vijvermeersen vol ruiters. Men ziet vliegmachines die tekens geven (die tekens gelijken aan sterrenregen). Eene kleine bom valt in de weide voor het wethuis, zij ontploft niet maar de Franse soldaten doen haar met voorzichtigheid ontploffen. E.H. Pastoor vertrekt vandaag naar Poperinge. In de namiddag begraaft de aalmoezenier kapitein Marcel Pas de Coup en onderluitenant Delpy Jean in een bijzonder graf en 18 soldaten in de gemenen bij de hage zuidkant op 7 meter van de hoek zuid-oost.
Droevig werk. De officieren zijn in een kist. De soldaten en korporaals worden in de put gestoken met de klederen waarmee ze gestorven zijn. Er worden er soms 4 of 5 boven elkaar gelegd. Men zoekt kalk om boven de lijken te strooien, maar nergens geen te vinden. De begrafenis van de eerste officieren gaat zonder de minste plechtigheid of eerbewijzingen. Hun mannen zijn immers in de tranchées en hebben de tijd niet van er uit te komen.
4 november, woensdag. – De nacht is tamelijk kalm. Gisteravond waren geen gekwetsten meer in de kerk. Allen waren weggevoerd. Dezen morgen vind ik ze alweer vol, alle ingebracht tijdens de nacht. Het sacristiemagazijn ligt vol doden. Vele kanonnen zijn bijgebracht over de Kemmelbeek; tusschen Goudeseunes en Van Haeckes hof staan er niet min dan 35 kanonnen. Het zijn de kleine 75 van de Fransen zo gevreesd van de Duitsers om hun snelle en zekere werking. Men ziet ze schieten van op ’t kerkhof gedurig, maar ’t is rond de middag dat het gevecht geweldigst is.
De schoten houden waarlijk aaneen. Wat een hels gerucht. De Duitse kanonnen zwijgen ook niet en men ziet de bommen vallen over de vijver, in de vijver en zelfs reeds langs deze kant, er vallen er ook reeds aan den Krommenelst, maar tot nu toe zijn het meest schrapnels. Men hoort ook geweldig de geweren en mitrailleusen, ja, voorzeker is de vijand nog genaderd.
Opnieuw worden verscheidene Duitse krijgsgevangenen ingebracht in de magazijnen van Thevelin. Er zijn er van soorten met helm en zonder helm, maar enige zien er zeer jong uit. In het salon van E. H. Kapelaan zetelt de Franse interprête, een zeer braaf officier, die de Duitse krijgsgevangenen moet verhoren. Deze vertelt mij soms het een en het ander van hetgeen hij verneemt. Vandage werd bij hem een jongen binnengebracht van 17 jaar, vrijwilliger, student in de normaalsschool. Hij was nog geen 2 maanden in ’t leger en men had hem tussen de andere gemengd. Er zijn vele zeer jonge wezens, ook velen die eenen bril dragen, een bewijs dat men niet nauw ziet voor de aanvaarding. Een andere jongen van 17 jaar vertelt dat hij wees was en dat men hem gedwongen heeft zich als vrijwilliger aan te geven.
De pastorie wordt ook ambulance voor officieren en ook voor enige gekwetsten die moeten in volkomen rust liggen. Het hof van Alfons Huyghe is ook ambulance en het hof van Marcel Verschelde aan de Vierstraat is ‘poste de secours’. Het vervoer van de Franse gekwetsten gaat hier overal met paarden en tramkarren, auto’s hebben zij hier niet. Zij hebben er voor ’t ogenblik geen genoeg en men ziet soldaten die gekwetst zijn aan de benen en nochtans te voet van de Vierstraat komen.
Bijna alle gekwetsten komen hier van de Vierstraat, ook enige van de kant van Voormezele. Niet min dan 3 mannen zijn op ’t kerkhof bezig met putten te maken om soldaten te begraven. Men maakt ze zeer diep om er vele te kunnen boven elkaar leggen. In den voormiddag begraaft de aalmoezenier 4 soldaten en ook 4 officieren. In de namiddag begraaft de onderpastoor 18 soldaten, allen in dezelfden put. In den avond geweldig geweer en mitrailleusegeschut onder kletsende regen.
5 november, donderdag. – De nacht is tamelijk kalm. Rond 5 uur doen de Fransen een ‘contre attaque’. Het gaat er buitengewoon geweldig, in de voormiddag wat minder, maar in de namiddag erger dan ooit. Verscheidene Duitse krijgsgevangenen worden ingebracht en verhoord in de onderpastorie. Ze vertellen dat de keizer hier op het front is. Kost wat kost moeten zij hier doorboren. ’t Is reeds 4 dagen dat zij gedurig in dikke drommen komen toegesneld. De eerste worden altijds onvermijdelijk weggemaaid door de mitrailleusen. Hun verliezen zijn verschrikkelijk, maar door het geweld winnen ze toch wat veld, maar het kost hun verschrikkelijk duur. De Franse 75 doet verschrikkelijke verwoesting.
Ook de Fransen en Engelsen hebben bloedige verliezen. Bij dage worden er zovele gekwetsten niet meer ingebracht omdat het vervoer te gevaarlijk is om reden van het geweldig bombardement, maar van zodra de avond valt is het gedurig de ene kar na de andere, zodat wanneer het dag wordt de ambulancen omtrent allen vol nieuwe gekwetsten zijn. In den namiddag komt vele Franse versterking. De Fransen die hier zijn zijn bijna allen van ’t 16de legerkorps (31ste en 32ste divisie). Hier zijn ook enige chasseurs die deel maken van een ander korps.
Vandaag 8 missen. De Franse zusters van Wijtschate komen gevlucht bij Mr onderpastoor. Ze vertellen dat ze sedert 4 dagen in ’t gesticht Godschalk verscholen waren. Wijtschate is sedert 4 dagen wel 8 maal verloren en heroverd geworden, maar nu is heel het dorp aan de vijand, de Fransen zitten in ’t gesticht. De zusters hebben daar 4 verschrikkelijke dagen gepasseerd.Het was gedurig de ene bom na de andere die op dat schoon kloek en groot gebouw neerviel.
Gelukkig waren er kloeke kelders, maar meer dan eens werden deze door de Duitse marmieten ook ingeslagen en zoo werden er 2 zusters gedood. Eindelijk het was er niet uitstaanbaar meer en gisteravond om 11 uur zijn ze weggevlucht maar onder een regen van kogels en bommen, meermaals hebben zij zich moeten verbergen in de tranchées. Eindelijk geraakten ze in de brouwerij van Depuydt aan de Vierstraat en ze hebben er in de bierkelders de rest van de nacht doorgebracht.
’s Morgens is de helft ervan tot in Dikkebus gesukkeld. die brave mensen waren meer dood dan levend. ’s Namiddags hebben zij een Franse automobiel gekregen die hen naar Poperinge voerde. De Duitsers hebben zich ook meester gemaakt van ’t kasteel van Madame Mahieu, langs de vaart, bij de tunnel. Dat gebouw is een ware forteresse, nog bevoordeeld door de ligging. De vijand heeft eene sterke positie veroverd.
17 Franse soldaten worden begraven op ’t kerkhof. Ook een protestant wordt door den dominee begraven op het ongewijd hoekje. Er is hier bij het korps ook een dominee en een rabbijn. De protestantse aalmoezenier zoals de katholieke draagt het kruis op de borst, de rabbijn de tafels der wet. Men hoort het nieuws van de oorlog met Turkije.
6 november, vrijdag. – Heel de nacht en ’s ochtends gedurig passage van troepen, meest Engelse, ook vele Franse (misschien wel 15.000) ’t zijn verse en zij trekken Ieperwaarts. Nog nieuwe kanonnen trekken er ook naartoe. Er heerst een dikke mist. In de morgen is het gevecht geweldigst langs de kant van Armentieres. De Fransen doen een contre-attaque met bayonnet aan ’t kasteel van Madame Mahieu en kunnen het heroveren, maar kunnen het slechts enige uren behouden. De vijand zal er nu blijven voorgoed. Het kanon is heel den namiddag uiterst geweldig. Wijtschate is bijna helemaal verwoest en de ‘Hollandsche schuur’, het groot hof van Letermes van Wijtschate staat in brand. Ze hebben hun beesten gevlucht, maar niets van alaam en vruchten. Het hof zal bijna een week lang branden en naast veel machines zal niet minder dan 40.000 kilo tabak door de vlammen vernield worden.
Vandaag worden 8 missen gedaan. Rond 1 uur gaan 4000 Engelse voetgangers (verse troepen) in de richting van Ieper. De 8 andere zusters van Wijtschate met een oude vrouw worden naar de onderpastorie gebracht, het zagen er brave maar dutsachtige zusterkens uit, waarvan 2 onnozel. Ik ga op zoek achter een voituur om ze naar Poperinge te voeren, maar nergens niets te vinden. Alle voituren en karren staan geladen met koffers en andere benodigheden om te vluchten en niemand die voor zolang durft zijn paard missen.
Eindelijk is een man van Voormezele content mits 20 fr van ze naar Poperinge te voeren, maar hij kan enkel vertrekken om 10 uur ’s avonds. Er is immers order gekomen dat van 4 uur ’s morgens tot 10 uur ’s avonds alle passage op straat voor de burgers verboden is. Bij dage zijn de Franse gendarmen gedurig op gang om de voorbijgangers de weg af te staan en ze terug te zenden, en wordt gij tweemaal ontmoet men riskeert van in het gevang te moeten. Zo zijn er zelfs mensen die hun nodige boodschappen niet kunnen doen. De reden van dat order is voorzeker gedeeltelijk de vrees voor spionnerij, het gemak der troepen-bewegingen, het verbergen voor de vliegers en voorzeker ook wel om het verblijf voor de vluchtelingen op onze parochie lastig te maken en ze zo te dwingen wat verderop te trekken naar streken die zo overbevolkt niet zijn.
Vele hebben dit reeds gedaan en ik denk dat er reeds meer dan 2000 Dikkebus verlaten hebben. Allerellendigst is de staat van die ongelukkige mensen. Sommige hebben de enkele centen die zij meegebracht hadden al moeten verteren en staan nu zonder de minste middelen van bestaan. Andere kunnen met hun geld niets meer kopen van winkelwaar omdat alles uitgeput is en helaas, indien er nog iets in bakkerijen of winkels overblijft, de vluchtelingen staan altijd de laatste omdat de gewone klanten voorgaan.
Is het dan te verwonderen dat er uit dien droevige toestand veel lichamelijke en zedelijke ellenden voortspruiten? Zo gaan veel vrouwspersonen gaan hunkeren op het soldateneten en soldatengeld. En helaas er zijn slechterikken genoeg in het leger om die nood van onze ongelukkige bevolking uit te buiten tot voldoening van hun dierlijke driften. Voeg daarbij de ellendige staat van de woonplaatsen, soms 2 of 3 families moeten wonen, huizen en slapen in een en dezelfde kamer allen dooreen, personen van alle leeftijden en van alle geslachten.
Hoeveel huizen en stallen zelfs niet waar burgers en soldaten allen dooreenzitten en dooreenleven. Zo heb ik een vrouw berecht in de grote zaal van het gemeentehuis. Die vrouw lag daar te midden andere vluchtelingen en soldaten, niet minder dan 150. Het was er een hels gerucht en zo is die vrouw daar gestorven zonder dat zich schier iemand om haar bekreunde. 4 uren na haar dood was zij reeds begraven.
Er is inderdaad schaarsheid van veel etenswaren. Twee zaken zijn er gelukkig in overvloed, aardappelen die zeer wel gelukt waren en vlees. Veel landbouwers immers hebben hun beesten meegevlucht en moeten ze verkopen voor ’t eerste ’t gereedste. Het brood wordt zeer zeldzaam. Bloem is er volstrekt niet meer. Sedert enige tijd durfden de bakkers er niet veel meer in doen en nu in korte dagen door het groot getal soldaten en vluchtelingen is alles uitgeput. Vele landbouwers hebben nog niet kunnen dorsen, hebben bijgevolg geen graan om te doen malen. Enkel hier en daar kunnen de bakkers wat tarwemeel krijgen en geven het liefst aan hun klanten.
Zo ziet men vluchtelingen 2 uren staan wachten in de bakkerij en sommige moeten nog ijdelhands voortgaan. Koffie ook niet meer, ikzelf moet chicorei drinken. Noch suiker, noch kaas, noch vis. Boter en melk en eieren veel te weinig. Vandaag vrijdag mag ik mijn patatten droog eten (de toelating van den vrijdag vlees te eten is immers nog niet ingekomen).
Er zijn maar weinig herbergen meer waar nog bier te krijgen is. Andere dranken zijn volstrekt niet meer te vinden. Hofsteden en huizen zijn nu al vol soldaten omtrent overal Fransen. De soldaten houden zich overal meester en gaan stro en hooi halen naar beliefte en mooschen er in dat het een schande is. De Fransen betaalden, maar de Engelsen in ’t algemeen niet. Zo waren er boeren die met december reeds zonder hooi waren. Toch kon het volk in ’t algemeen die lastige behandeling nog al verdragen omdat ze dachten dat het toch niet lang zou duren, en dat ze zich gelukkig achten van nog niet te moeten vluchten. Ondertusschen is iedereen met angst en verlegenheid dat het toch welhaast onze beurt zal zijn van te moeten vluchten. Het is al soldaat dat men ziet en al kanon dat men hoort.
Bij landbouwer Emiel Vandenbroecke wordt er eene ambulance ingericht in de nieuwe gebouwen en ook in eene grote tent. In de tent zijn het enkel de erg gekwetsten. Er lagen er omtrent 35. Men ziet dat ons kerkhof indien men er voort begraaft welhaast zal te klein worden. Daarom zal men een soldatenkerkhof maken in de weide van Mr Thevelin naast het ander kerkhof op de grond van Mr Thevelin en kerkfabriek. De hoek der haag wordt omgekapt en een tuin gezet.
In de namiddag wordt Julien Lauwyck aangehouden op den toren. Hij was zijn nieuwsgierigheid gaan voldoen. Men beschuldigde hem van tekens te hebben gegeven aan de Duitsers en van zo de schuld geweest te zijn van de dood van een officier der artillerie. De onderpastoor wordt als getuige geroepen en verklaart aan de kapitein van de gendarmerie dat de beschuldigde daartoe onbekwaam is, vaderlandsgezind en 2 broeders bij het leger waarvan 1 vrijwilliger. Moet zijn getuigenis ondertekenen. Een paar uren nadien wordt Lauwyck losgelaten.
Men is uitnemende zindelijk voor de spionnen en hele dagen ziet men de Franse gendarmen passeren met aangehouden burgers meestal vluchtelingen die zich wat te dicht van hun huis geriskeerd hebben. Het eindigde altijd met los te laten. Nooit heb ik hier een enkele aanhouding geweten met gegronde bewijzen van spionnerij. Niettegenstaande het schoon weder worden de kalsijden ellendig gesteld door het overgroot vervoer, burgers worden aangesteld om ze te vermaken. Verscheidene soldaten begraven op ’t kerkhof. In de avond is er weinig geschut. Vandaag heb ik in de ambulance Vermeulen een soldaat gezien getroffen door dumdum kogel.
7 november, zaterdag. – Vandaag is er minder gevochten geweest dan gewoonte. Ook zijn min gekwetsten ingebracht geweest. De Vierstraat nochtans wordt in den namiddag ferm beschoten. Er vallen er ook in de vijver en bachten ’t Hallebast. Te Ieper regent het bommen. Alle dage veel bommen en de grootste marmieten uit. Vele huizen zijn gebombardeerd en reeds verscheidene verbrand. ’t Is verschrikkelijk! Zeer velen vluchten.
Nog 3 soldaten worden begraven op het kerkhof. Er liggen er nu 75 soldaten en 7 officieren. 4 soldaten worden ook begraven op het hof van E. Vandenbroecke. Er is een ambulance gekomen op ’t hof van Jules Maerten en een in de brouwerij van Peirsegaele.
’s Morgends 10 missen. E. H. Onderpastoor van Voormezele gaat ’s morgens om 6 uur naar zijn huis. Hij geraakt er met vele moeite na aangehouden geweest te zijn door de sentinellen. Hij vindt geheel zijn huis geplunderd door de Franse soldaten. Wijn, kiekens, zijn geit alles wat eten of drinken was is weg en wat zij niet konden gebruiken hebben zij in stukken geslagen. Alles is wel doorzocht geweest en wat hun dienen kon is meegenomen.
Men heeft er gebrast en gemoost en vlees ligt er in overvloed. In ’t geitenkot ligt een dood soldaat. Op de plaats zijn verscheidene huizen gebombardeerd, nog geen verbrand. Op St-Elooi zijn er reeds verscheidene verbrand, ook vele hofsteden. Meneer de pastoor is gisteren vertrokken met de zusters van het klooster en Oudemanshuis. In ’t oudemanshuis zijn 2 mensen doodgeslegen van eene bom en eene zuster gekwetst. Mr pastoor is ook zeer lichtelijk gekwetst geweest. In de avond passeren 2500 mannen (Schotse troepen). Kloek volk, korte rokken en blote benen.
8 november, zondag. – 18 missen van 6 tot 10 uur, allen gelezen, 150 communies. Om 8 uur mis voor de Franse soldaten op de koer van de meisjesschool en om 8 1/2 in de weide van Lemahieu bachten Julien Bryon. Schoon gezang van de priesters brancardiers en sermoenen door de aalmoezenier. ’s Namiddags om 2 1/2 vespers en lof ook in de weide van Lernahieu. Veel burgers zijn er ook naar toegetrokken. Vandaag doen 2 Engelse aalmoezeniers mis. De ene heeft een purperen soutane. Zij hebben eene ambulance over de herberg ‘Amerika’ in het villatje links. Ze zullen er maar een tiental dagen blijven. 3 Engelsen worden in die tijd begraven in de weide ernevens.
De nacht is tamelijk kalm. Er zijn minder gekwetste in de kerk gebracht dan gewoonlijk. In de voormiddag ga ik naar Mr Van Temsche eens naar de Clytte. Wij zien de bommen vallen aan de Kemmelbeek. Op de Clytte zit het ook vol soldaten. Er is ook eene ambulance en verscheidene Fransen zijn er begraven. Den 4 november hebben de Engelse officieren er het signaal gegeven van de vlucht. Zij zeiden dat de Duitse naderden en welhaast gingen bij de Clytte zijn.
Zeer veel mensen zijn gevlucht maar keren nu terug. In de voormiddag is het geschut niet geweldig; maar met de middag begint het verschrikkelijk te worden. Schrapnels te allen kante, eerst boven de Vierstraat, dan rond de Kemmelbeek, maar welhaast over de gravier en tot bij het Hallebast. Bij Emiel Gesquiere worden 2 soldaten door eene bom gedood.
Het zijn de eerste slachtoffers die op Dikkebus gevallen zijn. Ze zijn ter plaatse begraven. Bij Emiel Thulie wordt de hoek van het wagenhuis afgeslagen en Emiel en zijn vrouw bijna gedood. De stukken vlogen juist naast hen. Deze boeren even als Benjamin Dequeker vluchten met hun beesten. Ook Goudeseune verhuist zijn beesten. Er waren zeer vele vliegmachines. Kemmel wordt verschrikkelijk gebombardeerd. Te Ieper nog meer. Verscheidene huizen waaronder het huis van Mr Fraeys staan in brand.
In de weide van Mr Thevelin worden 18 soldaten begraven. In den avond zijn hier 4000 mannen Frans voetvolk (verse mannen 1 toegekomen, hebben hier overnacht en zijn ’s anderdaags vertrokken. 33 Duitse krijgsgevangenen worden binnengebracht, waarvan velen verhoord in de onderpastorie.
In de onderpastorie slapen 2 Franse aalmoezeniers. E. H. Sahu pastoor van Montpellier, zeer verstandig, moedig en ijverig, kanunnik. E. H. Vignes, pastoor Le Soler, Pyrénées Orientales, reeds oud en moeilijk te been. Ze zijn beiden van de 32ste divisie, XVI corps.
9 november, maandag. – 26 missen. Weinig kanongeschot tijdens de nacht. Nochtans worden zeer vele gekwetsten binnengebracht in de kerk doordat er gisteren namiddag geen konden ingebracht worden vermits de weg niet veilig was naar de Vierstraat. maar om 5 uur zijn reeds al deze gekwetsten verder gevoerd.
Het 16de legerkorps (32ste divisie) van het zuiden gaat gaan rusten. Om 12 1/2 passeeren 4000 jagers te voet die uit de tranchées komen en 8 dagen lang gevochten hebben. Het 20ste korps van de streek van Nancy komen ze vervangen. Deze spreken met niet veel lof over de troepen van het zuiden, nochtans we moeten bekennen dat deze hier wel hun beste gedaan hebben en ons misschien gered hebben. Te Ieper altijd verder bommen en branden. Te Elverdinge zijn deze nacht ook bommen gevallen en te Vlamertinge deze ochtend tusschen 6 en 7 uur, een persoon werd gedood. Deze werden waarschijnlijk afgeschoten door een kanon op auto en dicht genaderd.
Jongens van het verbeteringshuis van Ieper komen alhier weggevlucht en zijn blij eens in de vrije wereld te zijn. Vluchtelingen van Voormezele die zich wat ver geriskeerd hebben worden als spionnen aangehouden. Het 20ste legerkorps moet trachten Wijtschate weer in te nemen. Heel de namiddag geweldig kanongeschot. De état-major verlaat de onderpastorie, de elektrische verlichting is weg. Vele ambulancen zijn ook weg van Dikkebus. 52 Duitse krijgsgevangenen worden ingebracht in de schuur van Bryon en vertrekken in de namiddag. 2 Officieren worden op ’t kerkhof begraven.
10 november, dinsdag. – 23 missen. Heel de nacht geweldige kanonade in ’t noordwesten van Ieper. In de nacht komen nog troepen toe van het 20ste korps. Zij logeren in de kerk. In de voormiddag nog troepen (Franse territoriaux reeds van jaren) en in de namiddag Schotten en Franse chasseurs, allen Ieperwaerts. In de voormiddag kanongeschot langs Wijtschate en in de namiddag geweldige kanonade langs Noordschote, Bikschote. Op het hof van Vandenbroecke liggen nu 13 soldaten begraven.
11 november, woensdag. – Meer dan 30 missen. In de kerk gekwetsten en ook gezonden die er rusten. Geheel de nacht is er geweldig gevochten geweest. Kanon zonder ophouden, bommen vallen in de vijver en rond Verschoores kasteel. Rond de middag is het gevecht zo geweldig dat we wel 150 schrapnels tellen in een half uur.
De Duitsers hebben zich ook meester gemaakt van het gesticht van Wijtschate en van Mr Godtschalks kasteel. Ze willen er zich in verschansen en nu beginnen de Fransen die gebouwen te bombarderen. Het is wreed om zien. Wij zien het Frans kanon afgaan wij horen de zoef van de obus en welhaast zien wij een wolk van rood stof opvliegen boven het kasteel. Gedurig de ene na de andere.
’s Avonds wordt het kloek en een nieuw gebouw van het gesticht in brand geschoten door de Fransen en welhaast is het een uitgestrekte vuurpoel. In de avond kletsende regen en wind terwijl het kanon aanhoudt; met bliksem en gedonder. Verschrikkelijke avond! De toestand is niet goed. mensen komen gevlucht van Voormezele over de plas en vertellen dat de Duitsers maar op een kwartier van daar zijn. De Fransen hebben grote verliezen. Ze hebben nog een bos verloren te Wijtschate.
Een Elzaser vrijwilliger in het Frans leger toont mij een dum-dumkogel. Zijn ransel werd ermee doorschoten, maar is niet verder ingedrongen. De boorden waren helemaal overgeplooid. De ambulance vertrekt naar de Ouderdom. Tegen de avond trekken wel 3000 Huzaren Ieperwaarts. Hier komt ook een compagnie van 250 Belgische soldaten. Het zijn meest kanonniers die hun kanonnen hebben moeten achterlaten en nu zullen gebezigd worden om de wegen te herstellen.
–
Uit ‘De Oorlog te Dickebusch en omstreken 1914-1918’ door A. Van Walleghem


